Ικέτιδες, Ευριπίδη

Εν μέσω του Πελοποννησιακού Πολέμου ο Ευριπίδης διδάσκει μια τραγωδία επαινετική και εμψυχωτική για την Αθήνα. Πρόκειται μάλλον για την πιο πολυλογάδικη τραγωδία του ποιητή.

Ξεκινάει, φυσικά, λογοκεντρικός.

πέρας γὰρ οὐδὲν μὴ διὰ γλώσσης ἰόν.

Και ξανά:

εὐψυχίαν ἔσπευσας ἀντʼ εὐβουλίας.

Η δράση που βασίζεται στην σκέψη είναι προτιμότερη από αυτήν που βασίζεται στο συναίσθημα.

τάχʼ οὖν ἂν εἴποις· Πελοπίαν παρεὶς χθόνα
πῶς ταῖς Ἀθήναις τόνδε προστάσσεις πόνον;
ἐγὼ δίκαιός εἰμʼ ἀφηγεῖσθαι τάδε.
Σπάρτη μὲν ὠμὴ καὶ πεποίκιλται τρόπους,
τὰ δʼ ἄλλα μικρὰ κἀσθενῆ· πόλις δὲ σὴ
μόνη δύναιτʼ ἂν τόνδʼ ὑποστῆναι πόνον·
τά τʼ οἰκτρὰ γὰρ δέδορκε καὶ νεανίαν

ἔχει σὲ ποιμένʼ ἐσθλόν· οὗ χρείᾳ πόλεις
πολλαὶ διώλοντʼ, ἐνδεεῖς στρατηλάτου.

Ο πολιτισμός σε συνδυασμό με την ισχύ και την σωστή διακυβέρνηση οδηγεί ένα κράτος στην ακμή και κάνει τα άλλα κράτη να αποζητούν τη συμμαχία του. Ο σεβασμός της δικαιοσύνης γίνεται ελκυστής που φέρνει τα μικρά κράτη στην τροχιά του ισχυρού και ενισχύει περαιτέρω το ισχυρό κράτος.

οὐκ ἀποσκοπῶν
τὸ πλῆθος εἴ τι βλάπτεται πάσχον τάδε.

Οι ενέργειες των κυβερνώντων έχουν πολλές φορές αρνητικές επιπτώσεις στις ζωές των απλών ανθρώπων.

τῶν γὰρ ἐν βροτοῖς
οὐκ ἔστιν οὐδὲν διὰ τέλους εὐδαιμονοῦν.

Η ευτυχία μεταβάλλεται γρήγορα στις ζωές των ανθρώπων. Δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ευτυχούμε έως τέλους.

τὸ γάρ τοι συνέχον ἀνθρώπων πόλεις
τοῦτʼ ἔσθʼ, ὅταν τις τοὺς νόμους σῴζῃ καλῶς

Η τήρηση των νόμων γίνεται το συνεκτικό στοιχείο μιας κοινωνίας. Ενώ για την ακμή της είναι υπεύθυνη η φιλοπονία και η δραστηριότητα· η φοβική προσοχή βλάπτει.

ἐν γὰρ τοῖς πόνοισιν αὔξεται·
αἱ δʼ ἥσυχοι σκοτεινὰ πράσσουσαι πόλεις
σκοτεινὰ καὶ βλέπουσιν εὐλαβούμεναι.

Η τύχη των ανθρώπων μεταβάλλεται εύκολα.

ἔτʼ αὐτὸν ἄλλα βλήματʼ ἐν κύβοις βαλεῖν
πέποιθʼ· ὁ γὰρ θεὸς πάντʼ ἀναστρέφει πάλιν.

Η αποφυγή του κινδύνου δεν ταιριάζει με τον τρόπο ζωής που προτείνει ο ποιητής.

ὡς τοῖς ἐμοῖσιν οὐχὶ πρόσφορον τρόποις
φεύγειν τὰ δεινά.

Μικρή η ζωή για να την ξοδεύουμε σε πολέμους και φόνους.

ὦ ταλαίπωροι βροτῶν,
τί κτᾶσθε λόγχας καὶ κατʼ ἀλλήλων φόνους
τίθεσθε; παύσασθʼ, ἀλλὰ λήξαντες πόνων
ἄστη φυλάσσεθʼ ἥσυχοι μεθʼ ἡσύχων.
σμικρὸν τὸ χρῆμα τοῦ βίου· τοῦτον δὲ χρὴ
ὡς ῥᾷστα καὶ μὴ σὺν πόνοις διεκπερᾶν

Η απώλεια των παιδιών καταστρέφει τη ζωή του ανθρώπου και την οδηγεί σε μοίρα χειρότερη από τον θάνατο.

καὶ νῦν ἄπαις ἄτεκνος
γηράσκω δυστανοτάτως,
οὔτʼ ἐν φθιμένοις
οὔτʼ ἐν ζωοῖσιν ἀριθμουμένη,
χωρὶς δή τινα τῶνδʼ ἔχουσα μοῖραν

Προς το τέλος της τραγωδίας, όταν έχει παύσει τον παραινετικό του στην Αθήνα λόγο, ο Ευριπίδης ξαναγίνεται διεισδυτικός ανατόμος της ανθρώπινης ζωής και της τραγικότητας της ανθρώπινης ύπαρξης.

Φοίνισσαι, Ευριπίδη

Επίκεντρο της τραγωδίας είναι ο τρόπος πολιτικής συγκρότησης.

Η ισότητα συνέχει τις πόλεις, διατηρεί τις συμμαχίες και συνδέει τους φίλους. Με αυτήν διατηρούνται οι ισορροπίες και έρχεται η προκοπή, χωρίς ο ανίσχυρος να μνησικακεί απέναντι του ισχυρού. Η φιλοδοξία οδηγεί στην καταστροφή· δεν έχει δικαιοσύνη.

τί τῆς κακίστης δαιμόνων ἐφίεσαι Φιλοτιμίας, παῖ; μὴ σύ γ'· ἄδικος ἡ θεός· πολλοὺς δ' ἐς οἴκους καὶ πόλεις εὐδαίμονας ἐσῆλθε κἀξῆλθ' ἐπ' ὀλέθρωι τῶν χρωμένων· ἐφ' ἧι σὺ μαίνηι. κεῖνο κάλλιον, τέκνον, Ἰσότητα τιμᾶν, ἣ φίλους ἀεὶ φίλοις πόλεις τε πόλεσι συμμάχους τε συμμάχοις συνδεῖ· τὸ γὰρ ἴσον νόμιμον ἀνθρώποις ἔφυ, τῶι πλέονι δ' αἰεὶ πολέμιον καθίσταται τοὔλασσον ἐχθρᾶς θ' ἡμέρας κατάρχεται. καὶ γὰρ μέτρ' ἀνθρώποισι καὶ μέρη σταθμῶν Ἰσότης ἔταξε κἀριθμὸν διώρισεν

Στη διεισδυτική ματιά του Ευριπίδη ξεχωρίζουν μερικά πράγματα:

Ο λόγος βρίσκεται στο κέντρο του ελληνικού τρόπου ζωής. Είναι φοβερό να μη μπορείς να λες τη γνώμη σου από φόβο και δεν αρμόζει σε ελεύθερο άνθρωπο.

δούλου τόδ' εἶπας, μὴ λέγειν ἅ τις φρονεῖ

Τη μεγαλύτερη σημασία για τους ανθρώπους έχουν τα πράγματα. Για αυτά αγωνίζονται και πολεμούν.

τὰ χρήματ' ἀνθρώποισι τιμιώτατα

δύναμίν τε πλείστην τῶν ἐν ἀνθρώποις ἔχει

Η ισότητα, λοιπόν, ως αντίπαλο δέος της αγάπης για τιμές και ως πρόταση για την πολιτεία. Η φιλοδοξία ως παραγωγός κακών και απώλειας. Και βέβαια, το άλογο της ζωής. Τα όρια τα θέτουν οι θεοί, όχι εμείς. Και είναι απαράβατα. Ο έξυπνος και τυχερός μετατρέπεται σε άσοφο και δυστυχή.

ὦ πάτρας κλεινῆς πολῖται, λεύσσετ'· Οἰδίπου ὅδε, ὃς τὰ κλείν' αἰνίγματ' ἔγνων καὶ μέγιστος ἦν ἀνήρ, ὃς μόνος Σφιγγὸς κατέσχον τῆς μιαιφόνου κράτη, νῦν ἄτιμος αὐτὸς οἰκτρὸς ἐξελαύνομαι χθονός. ἀλλὰ γὰρ τί ταῦτα θρηνῶ καὶ μάτην ὀδύρομαι; τὰς γὰρ ἐκ θεῶν ἀνάγκας θνητὸν ὄντα δεῖ φέρειν.

Ορέστης, Ευριπίδη

Πριν το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου ο Ευριπίδης στοχάζεται πάνω στη φύση των δεινών που μας βρίσκουν.

Λοξίᾳ δὲ μέμφομαι,

ὅστις μ' ἐπάρας ἔργον ἀνοσιώτατον,

τοῖς μὲν λόγοις ηὔφρανε, τοῖς δ' ἔργοισιν οὔ.

Ο θεός αποδεικνύεται Ἀμαθέστερός γ' ὢν τοῦ καλοῦ καὶ τῆς δίκης. Αλλά τι μπορούμε οι άνθρωποι να κάνουμε; Δουλεύομεν θεοῖς, ὅ τι ποτ' εἰσὶν οἱ θεοί. 

Έχει δίκιο όμως ο πολίτης να κατηγορεί τη μοίρα του; Λοξίᾳ δὲ μέμφομαι

Μήπως φταίει ο Απόλλωνας και για τον πόλεμο; Δεν πρέπει οι πολίτες που σε μια δημοκρατία αποφασίζουν να σκεφτούν καλά πριν οδηγηθούν σε ενέργειες που μπορεί να έχουν καταστροφικές συνέπειες;

Εκτός από τα δεινά που μας βρίσκουν, στοχάζεται όμως ο ποιητής και στη σύγκρουση ανθρώπινου νόμου και ανθρώπινου πάθους / θείου νόμου. Η Αντιγόνη του Σοφοκλή έχει μείνει διάσημη για την παρουσίαση του ζητήματος αλλά και στον Ορέστη του Ευριπίδη βλέπουμε ανάγλυφα το ζήτημα στις πολιτικές του διαστάσεις μέσα από τον λόγο του Τυνδάρεω. Υπερασπίζομαι τον νόμο, γιατί αν δεν το κάνω, ο φόνος θα καταστρέψει και την πόλη και όλη τη γη. Πού σταματά το κακό αν με φόνο εκδικούμαστε τον φόνο; Ποιος θα σταματήσει τον φαύλο κύκλο αν όχι ο νόμος που φτιάχνουμε ως πολιτισμένη κοινωνία που ορίζει την τιμωρία των δολοφόνων;

Ἀμυνῶ δ', ὅσονπερ δυνατός εἰμι, τῷ νόμῳ,

τὸ θηριῶδες τοῦτο καὶ μιαιφόνον

παύων, ὃ καὶ γῆν καὶ πόλεις ὄλλυσ' ἀεί.

Απεχθάνομαι τη μοιχεία των δύο κόρων μου, απεχθάνομαι το έγκλημα της Κλυταιμνήστρας, αλλά οι πρόγονοί μας ήξεραν τι έκαναν όταν θέσπισαν την τιμωρία των δραστών.

Ἐρήσομαι δέ, Μενέλεως, τοσόνδε σε·

εἰ τόνδ' ἀποκτείνειεν ὁμόλεκτρος γυνή,

χὡ τοῦδε παῖς αὖ μητέρ' ἀνταποκτενεῖ,

κἄπειθ' ὁ κείνου γενόμενος φόνῳ φόνον

λύσει, πέρας δὴ ποῖ κακῶν προβήσεται;

Καλῶς ἔθεντο ταῦτα πατέρες οἱ πάλαι·

ἐς ὀμμάτων μὲν ὄψιν οὐκ εἴων περᾶν

οὐδ' εἰς ἀπάντημ', ὅστις αἷμ' ἔχων κυροῖ,

φυγαῖσι δ' ὁσιοῦν, ἀνταποκτείνειν δὲ μή.

Δύο διαφορετικές οπτικές για την συγκρότηση της  Πολιτείας, ή αλλιώς της ελληνικότητας, συγκρούονται.

Τυνδάρεως

(Ἑλληνικόν τοι) καὶ τῶν νόμων γε μὴ πρότερον εἶναι θέλειν.

Μενέλαος

Πᾶν τοὐξ ἀνάγκης δοῦλόν ἐστ' ἐν τοῖς σοφοῖς.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η επίλυση του διλήμματος δια της επιείκειας. Θα σταθώ εκεί και δε θα σχολιάσω τα υπόλοιπα, τα σχετικά με τον γάμο και την οικογένεια, τον ρόλο της γυναίκας στη ζωή του άνδρα, τη συμπεριφορά και τα κίνητρα του όχλου, την αντιμετώπιση του δήμου από τον ηγέτη, τη δειλία και τη δολιότητα των πολιτικών, πράγματα που δείχνουν ανάγλυφα πόσο λίγο έχουμε αλλάξει από εκείνα τα χρόνια. Άλλωστε, ο Τρωικός Πόλεμος έγινε ὡς ἀπαντλοῖεν χθονὸς / ὕβρισμα θνητῶν ἀφθόνου πληρώματος.

(Στην φωτογραφία ο περίφημος πάπυρος που έχει τη μουσική σημειογραφία για το διάσημο σημείο: Ὁ μέγας ὄλβος οὐ μόνιμος ἐν βροτοῖς) 

Ηλέκτρα, Ευριπίδη

Τελείωσα την ανάγνωση της τραγωδίας με μεγάλη δυσκολία εξαιτίας του βίαιου χαρακτήρα της. Η βία και η αδικία κυριαρχεί στο έργο όπως κυριαρχεί και στη ζωή. Το έργο γράφεται εν μέσω του Πελοποννησιακού Πολέμου, πιθανότατα προς το τέλος της Σικελικής εκστρατείας. Δε θα θεωρήσω άτοπο να σκεφτώ ότι ο Ευριπίδης επιχειρεί με το έργο αυτό να μιλήσει στους Αθηναίους για θέματα που άπτονται του μέλλοντος της πόλης τους, αναζητώντας τα όρια στη βία, δηλαδή τον πόλεμο, και κρίνοντας τα κίνητρα πίσω από τις πολιτικές αποφάσεις. Ως προς το τελευταίο, εφιστά την προσοχή στην ύβρι που διαπράττει όποιος με τον πλούτο νομίζει ότι είναι κάποιος. Ο χαρακτήρας έχει σημασία, αυτός είναι μόνιμος, τα χρήματα παραμένουν για λίγο.

  ὃ δ' ἠπάτα σε πλεῖστον οὐκ ἐγνωκότα,

  ηὔχεις τις εἶναι τοῖσι χρήμασι σθένων·

  τὰ δ' οὐδὲν εἰ μὴ βραχὺν ὁμιλῆσαι χρόνον.

  ἡ γὰρ φύσις βέβαιος, οὐ τὰ χρήματα.

  ἣ μὲν γὰρ αἰεὶ παραμένουσ' αἴρει κακά·

  ὁ δ' ὄλβος ἀδίκως καὶ μετὰ σκαιῶν ξυνὼν

  ἐξέπτατ' οἴκων, σμικρὸν ἀνθήσας χρόνον.

 Μετά από πολλές στροφές στη σκέψη του, ιδιαίτερα όσον αφορά τα κίνητρα και τελικά την ενοχή της Κλυταιμνήστρας και τη σφοδρότητα του πάθους της Ηλέκτρας, μας αποκαλύπτει την περίφημη αλήθεια για τον Τρωικό -και κάθε- πόλεμο:

 Ἑλένη τε θάψει· Πρωτέως γὰρ ἐκ δόμων

  ἥκει λιποῦσ' Αἴγυπτον οὐδ' ἦλθεν Φρύγας·

  Ζεὺς δ', ὡς ἔρις γένοιτο καὶ φόνος βροτῶν,

  εἴδωλον Ἑλένης ἐξέπεμψ' ἐς Ἴλιον.

Και καταλήγει ότι η μοίρα και οι άσοφες γνώμες των θεών καθοδηγούν τη ζωή των ανθρώπων. Το αποτέλεσμα, το είδαμε.

  μοῖρά τ' ἀνάγκης ἦγ' ᾗ τὸ χρεών,

  Φοίβου τ' ἄσοφοι γλώσσης ἐνοπαί. 

Νομίζω ότι με αυτό το έργο μας καλεί να σκεφτούμε για τα κίνητρά μας και μας προειδοποιεί πως αν δε βάλουμε όριο στο πάθος μας και δε ζήσουμε με περίσκεψη και δικαιοσύνη η ζωή μας δε θα εξελιχθεί όπως θα θέλαμε.

Κύκλωψ, Ευριπίδη

 Οι πρώτες ερωτήσεις που κάνει ο Οδυσσέας για τους κατοίκους στην Αίτνα της Σικελίας είναι πού έχουν την πόλη τους, πώς κυβερνώνται, πού έχουν τα χωράφια τους και αν φτιάχνουν κρασί. Τον ενδιαφέρει δηλαδή το επίπεδο του πολιτισμού τους. Και φυσικά φρίττει όταν μαθαίνει ότι είναι απολίτιστοι, χωρίς κυβέρνηση, χωρίς γεωργία, χωρίς οινοποιία, κανίβαλοι. 

Δεν είναι τυχαίο που ο Ευριπίδης βάζει στο στόμα αυτών των αγροίκων τα περίφημα λόγια τα σχετικά με τον πλούτο:

Ὁ πλοῦτος, ἀνθρωπίσκε, τοῖς σοφοῖς θεός,

τὰ δ' ἄλλα κόμποι καὶ λόγων εὐμορφία.

Και συνεχίζει:

Ἁγὼ οὔτινι θύω πλὴν ἐμοί, θεοῖσι δ' οὔ,

καὶ τῇ μεγίστῃ, γαστρὶ τῇδε, δαιμόνων.

Ὡς τοὐμπιεῖν γε καὶ φαγεῖν τοὐφ' ἡμέραν,

Ζεὺς οὗτος ἀνθρώποισι τοῖσι σώφροσιν,

λυπεῖν δὲ μηδὲν αὑτόν. Οἳ δὲ τοὺς νόμους

ἔθεντο ποικίλλοντες ἀνθρώπων βίον,

κλαίειν ἄνωγα· τὴν ἐμὴν ψυχὴν ἐγὼ

οὐ παύσομαι δρῶν εὖ, κατεσθίων γε σέ.

Πρόκειται για στάση ζωής, το να βάζει κανείς την καλοπέρασή του πάνω από οτιδήποτε, να μετράει τα πάντα με μέτρο τον πλούτο, να προσπαθεί με κάθε τρόπο να μη λυπάται. Σε αυτόν τον τρόπο ζωής ο Ευριπίδης αντιπαραθέτει δια του Οδυσσέα μια άλλη στάση ζωής βαθιά πολιτική και ανθρώπινη. Σε τέτοιο βαθμό που και οι ίδιοι οι θεοί κρίνονται από το αν υπερασπίζονται τους αδύνατους.

Σύ τ', ὦ φαεννὰς ἀστέρων οἰκῶν ἕδρας

Ζεῦ ξένι', ὅρα τάδ'· εἰ γὰρ αὐτὰ μὴ βλέπεις,

ἄλλως νομίζῃ Ζεὺς τὸ μηδὲν ὢν θεός.

Χωρίς να κάνει πολιτική ανάλυση, πρόκειται άλλωστε για σατυρικό δράμα και όχι για τραγωδία, ο Οδυσσέας επιλέγει να κινδυνέψει ο ίδιος για να κάνει αυτό που είναι δίκαιο και να σώσει τους συντρόφους του.

Καίτοι φύγοιμ' ἂν κἀκβέβηκ' ἄντρου μυχῶν·

ἀλλ' οὐ δίκαιον ἀπολιπόντ' ἐμοὺς φίλους

ξὺν οἷσπερ ἦλθον δεῦρο σωθῆναι μόνον.

Και όλα αυτά ενώ διαρκώς τονίζονται οι χαρές της ζωής με τη συνεχή αναφορά στον θεό Διόνυσο. "Μέγιστος ἀνθρώποισιν ἐς τέρψιν βίου." Η χαρά και η ομορφιά δεν είναι ασύμβατες με τη δικαιοσύνη και την αρετή.

Ο Αλκιβιάδης και οι χαρές της ζωής

Με αφορμή τη γνωστή προσβολή του Αριστοφάνη στον Αλκιβιάδη (Αχαρνής, στ. 716) βλέπω ότι παραμένω αμφίθυμος απέναντι στον χαρισματικό Αθηναίο πολιτικό. Η ιστορία του είναι γνωστή. Με την ευφυΐα του γοήτευε τους Αθηναίους τους οποίους και υπηρέτησε ως στρατηγός με αποτελεσματικότητα. Τα κίνητρά του αμφισβητήθηκαν και δημιούργησε εχθρότητες. Η ανάκλησή του σχετίζεται με την καταστροφή του αθηναϊκού στρατού στη Σικελία. Για να αποφύγει την καταδίκη συμμάχησε με τους Σπαρτιάτες και τους Πέρσες οι οποίοι τον αξιοποίησαν. Η φιλοδοξία και ο ναρκισσισμός του πήγαιναν χέρι - χέρι με την υψηλότατη νοημοσύνη του και την αγάπη του για τις χαρές της ζωής.

Δεν είναι ότι ο Αριστοφάνης στέκεται απέναντι στις χαρές της ζωής και για αυτό επιτίθεται στον νεαρό Αλκιβιάδη. Στους Αχαρνής ο Δικαιόπολις χαίρεται τη ζωή και την ειρήνη που προσφέρει σε όλους τη δυνατότητα να χαρούν τη ζωή. Συμμετέχει σε συμπόσια, εκθειάζει νόστιμα φαγητά, πίνει κρασί, επιθυμεί την παρέα ωραίων γυναικών. Μας λέει όμως ότι υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι για να κυνηγήσει κανείς τις χαρές της ζωής. Και εκεί έρχεται σε αντίθεση με τον Αλκιβιάδη.

Για τον Αριστοφάνη μπορεί κανείς να χαρεί τη ζωή και να είναι ωφέλιμος στους πολλούς ταυτόχρονα, βάζοντας το κοινό συμφέρον και το δίκαιο πάνω από την προσέγγιση που δε λαμβάνει υπόψη τις συνέπειες των επιλογών του ενός στον δήμο.

Αχαρνής, Αριστοφάνη

 ἐξ οὗ γε χοροῖσιν ἐφέστηκεν τρυγικοῖς ὁ διδάσκαλος ἡμῶν,

οὔπω παρέβη πρὸς τὸ θέατρον λέξων ὡς δεξιός ἐστιν·

διαβαλλόμενος δ᾽ ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐν Ἀθηναίοις ταχυβούλοις,

ὡς κωμῳδεῖ τὴν πόλιν ἡμῶν καὶ τὸν δῆμον καθυβρίζει,

ἀποκρίνασθαι δεῖται νυνὶ πρὸς Ἀθηναίους μεταβούλους.

φησὶν δ᾽ εἶναι πολλῶν ἀγαθῶν ἄξιος ὑμῖν ὁ ποιητής,

παύσας ὑμᾶς ξενικοῖσι λόγοις μὴ λίαν ἐξαπατᾶσθαι,

μήθ᾽ ἥδεσθαι θωπευομένους, μήτ᾽ εἶναι χαυνοπολίτας.

πρότερον δ᾽ ὑμᾶς ἀπὸ τῶν πόλεων οἱ πρέσβεις ἐξαπατῶντες

πρῶτον μὲν ἰοστεφάνους ἐκάλουν· κἀπειδὴ τοῦτό τις εἴποι,

εὐθὺς διὰ τοὺς στεφάνους ἐπ᾽ ἄκρων τῶν πυγιδίων ἐκάθησθε.

εἰ δέ τις ὑμᾶς ὑποθωπεύσας λιπαρὰς καλέσειεν Ἀθήνας,

ηὕρετο πᾶν ἂν διὰ τὰς λιπαράς, ἀφύων τιμὴν περιάψας.

ταῦτα ποιήσας πολλῶν ἀγαθῶν αἴτιος ὑμῖν γεγένηται,

καὶ τοὺς δήμους ἐν ταῖς πόλεσιν δείξας ὡς δημοκρατοῦνται.

τοιγάρτοι νῦν ἐκ τῶν πόλεων τὸν φόρον ὑμῖν ἀπάγοντες

ἥξουσιν ἰδεῖν ἐπιθυμοῦντες τὸν ποιητὴν τὸν ἄριστον,

ὅστις παρεκινδύνευσ᾽ εἰπεῖν ἐν Ἀθηναίοις τὰ δίκαια.

Πρόκειται για άλλο ένα κατεξοχήν πολιτικό κείμενο του Αριστοφάνη, το παλαιότερο σωζόμενο έργο του εικοσάχρονου τότε κωμικού. Σημειώνω τρία πράγματα: ο ποιητής παίρνει θέση για το πώς πρέπει να διοικείται η πόλη, διατυπώνει άποψη για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο που τελικά διέλυσε την αθηναϊκή δημοκρατία και εξηγεί πώς εκείνος βλέπει τον ρόλο του ποιητή μη διστάζοντας να ασκήσει κριτική στον ήδη καταξιωμένο Ευριπίδη. 

Ρόλος του ποιητή είναι να ωφελεί τον δήμο λέγοντας την αλήθεια, ξεμπροστιάζοντας όσους με την κολακεία επιχειρούν να εξαπατήσουν τους πολλούς.

Ο πόλεμος φέρνει οφέλη σε λίγους που παρακινούν τους νέους να θυσιαστούν ενώ οι ίδιοι αποφεύγουν την πρώτη γραμμή. Η ειρήνη και η χαρά της ζωής για τον λαό και όχι για τους λίγους είναι προτιμότερες από έναν πόλεμο για τον οποίον έχουν ευθύνες και οι Αθηναίοι, ειδικά με τον τρόπο που συμπεριφέρθηκαν στους γείτονες και συμμάχους τους.

Οι πολίτες αλλάζουν άποψη εύκολα ανάλογα με το ποιος τους κολακεύει και τους υπόσχεται διάφορα. Η εξαπάτηση είναι μέρος της πολιτικής ζωής και η διατύπωση της αλήθειας δε γίνεται χωρίς κινδύνους. Χρέος του σωστού πολίτη είναι το δίκαιο. Η ανάδειξη των προβλημάτων του πολιτεύματος είναι ουσιαστικό στοιχείο για την προστασία του.

One Piece S01E02: Eiichiro Oda v. Jalal al-Din Muhammad Rumi

Αυτό που δεν μπορούν να καταλάβουν σοφοί όπως ο Πλωτίνος και ο Ρουμί, το καταλαβαίνουν σοφοί όπως ο Eiichiro Oda. Στο δεύτερο επεισόδιο της σειράς άνιμε One Piece, που βασίζεται στο ομώνυμο μάνγκα (κεφάλαιο 4), ο κακός Κάπτεν Μόργκαν διατάζει να δολοφονηθεί ένα παιδί. O κατώτερος αξιωματικός αρνείται να εκτελέσει την εντολή και ο Κάπτεν Μόργκαν τον σκοτώνει. Το σκεπτικό του είναι ακριβώς το ίδιο με του Ρουμί στο Μasnavi: "Το αξίωμα είναι το σημαντικότερο πράγμα σε αυτόν τον κόσμο. Εγώ είμαι ο ανώτερος αξιωματικός σε αυτή τη βάση, το οποίο σημαίνει ότι είμαι ο σπουδαιότερος εδώ μέσα. Οι σπουδαίοι άνδρες δεν κάνουν λάθη. Συμφωνείτε όλοι;" Και του απαντούν οι κατώτεροί του: "Μάλιστα κύριε. Είστε απολύτως σωστός."

Δεν είναι εντυπωσιακό; Η λογική ενός τυραννικού χαρακτήρα σε manga να χρησιμοποιείται για να περιγραφεί ένας πολυέλεος και πολυεύσπλαχνος θεός. Δεν έχεις κανένα δικαίωμα να αμφισβητήσεις τις εντολές του θεού και του αντιπροσώπου του, λέει ο Ρουμί, όπως ο Κάπτεν Μόργκαν λέει πώς δεν έχει κανένα δικαίωμα ο κατώτερος να παρακούσει τις εντολές του. "Αν σε διατάζω εγώ να πας, θα πας." 

"Είναι μεθυσμένος με Γνώση, μην τον αποκαλέσεις τρελό...

Σταμάτα να τον συγκρίνεις με την χαμηλή σου θέση".

Ανήθικο τον αποκαλούμε και απάνθρωπο και τυραννικό, όχι τρελό.

Νεοπλατωνική και Ισλαμική ηθική στον Ρουμί

Να είσαι γεμάτη χαρά, αγάπη, η πιο γλυκιά μας ευτυχία είσαι εσύ,

Ιατρός επίσης για όλα τα είδη ενοχλημάτων,

Η θεραπεία για την έπαρση και την ξεροκέφαλη περηφάνεια μας

Σαν τον Πλάτωνα εδώ με τον Γαληνό, δίπλα δίπλα·

Δεν ξαφνιάζει που ο Τζελαλεντίν Μουχαμέντ Ρουμί αναφέρει ως θεραπευτές τον Πλάτωνα και τον Γαληνό. Είναι γνωστό πώς ο Πλατωνισμός και ο Νεοπλατωνισμός πέρασαν στο Ισλάμ και επηρέασαν την Ισλαμική σκέψη.

Θα συνεχίσω το νήμα από εκεί που το άφησα με την προηγούμενη ανάρτηση για την ηθική και την πολιτική στον Πλωτίνο, γιατί ακριβώς τίθεται ζήτημα ηθικής και στον περίφημο μύστη της θείας αγάπης και έκστασης, σουνίτη νομομαθή και ιδρυτή των περιστρεφόμενων δερβίσηδων, Ρουμί.

Για αυτούς σε βαθιά κοινωνία με τον Κύριό τους

Η κάθε τους πράξη είναι ορθή, σε πλήρη συμφωνία,

Εκείνος που δίνει ζωή μπορεί να σκοτώσει, πρέπει να παραβλέπουμε

Την πράξη του εκπροσώπου Του σα να ήταν δικιά του·

Για να δικαιολογήσει τη θέση του χρησιμοποιεί παραδείγματα από το Κοράνι, μεταξύ των οποίων και η δολοφονία ενός παιδιού.

Δεν είναι μόνο η ηθική και οι κανόνες που καθορίζουν το πώς συγκροτείται και λειτουργεί μια κοινωνία που σχετικοποιούνται μπροστά στις επιταγές της θρησκείας. Βαθύτερα ανθρώπινα βιώματα όπως η αγάπη σχετικοποιούνται επίσης, για να δοθεί η έμφαση στην αγάπη του Θεού: 

Η αγάπη των νεκρών δεν είναι διαρκής αγάπη

Γιατί οι νεκροί δεν έρχονται πίσω από ψηλά,

Η αγάπη των ζωντανών στην ψυχή και το αίμα σου

Κάθε στιγμή σε κάνει πιο φρέσκο και από ένα μπουμπούκι,

Φύλαξε την αγάπη για Αυτόν, αιώνια και θεϊκή,

Τον Οινοχόο με τον οίνο που διευρύνει την ψυχή!

Πόση διαφορά με τον τρόπο συγκρότησης μιας κοινωνίας που πρότεινε η δημοκρατική Αθήνα και που προτείνει ο Δυτικός πολιτισμός.

Plotinus, WTF?

 Στην δεύτερη Εννεάδα, στην πραγματεία του κατά των Γνωστικών, ο Πλωτίνος ασχολείται στην ένατη παράγραφο με την ανισότητα στην κατανομή του πλούτου και με τη φτώχεια ως κακό. Και χωρίς να λάβει υπόψη του τον πόνο των φτωχών και την αδικία που υφίστανται λέει ότι πρέπει να αδιαφορούμε για αυτά τα πράγματα. Μάλιστα φτάνει στο σημείο να πει ότι ο όχλος είναι φαύλος και υπάρχει για να εργάζεται ώστε να εξυπηρετεί τους ανώτερους ανθρώπους.

ὁ δὲ φαῦλος ὄχλος οἷον χειροτέχνης τῶν πρὸς ἀνάγκην τοῖς ἐπιεικεστέροις.

Τα δε ηθικά -αλλά και τα ποινικά- εγκλήματα διαπράττονται από ψυχές σαν ανώριμα παιδιά. Δεν έγινε και τίποτα να αδικηθούμε, γιατί η αθάνατη ψυχή μας δεν παθαίνει κάτι. Ακόμα και η δολοφονία, δεν είναι κάτι φοβερό. Άλλωστε, σε αυτόν τον κόσμο τιμωρούμαστε για αυτά που κάναμε στις προηγούμενες ζωές μας.

πάντα ἄγοντες τάξει ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος μοῖραν ἑκάστωι τὴν προσήκουσαν διδόντες κατὰ ἀμοιβὰς βίων τοῖς προυπηργμένοις ἀκόλουθον·

Καλεί δε τους ανθρώπους να γίνουν άριστοι, μια αριστεία που ούτε καν του περνάει από το μυαλό να τη συνδέσει με τον πόνο των συνανθρώπων του. Στο σημείο αυτό ο Πλωτίνος παρουσιάζεται λίγος.

Εννεάς πρώτη, 8. περί του τίνα και πόθεν τα κακά

 

Κάθεται ο Πλωτίνος και κουβεντιάζει για τον νου και για τις διαφορές του με αυτό που λέμε νου στους ανθρώπους και αναρωτιέμαι αν απλά μιλάει για σκέψεις που έχει κάνει ή αν μιλάει με βάση τις εμπειρίες του. Γιατί θα μου έκανε εντύπωση αν κάθονταν να τον ακούσουν να μιλάει για έναν νου που είναι απρόσιτος και για τον οποίον μαθαίνουμε μόνο μέσα από τους συλλογισμούς του Πλωτίνου, ενώ θα δεχόμουν πιο εύκολα ότι ο Πλωτίνος προσπαθεί να ντύσει με συλλογισμούς ένα εσωτερικό βίωμα που ο ίδιος ζούσε. Γιατί αλλιώς τι θα μπορούσε να σημαίνει το "Ου δη εκείνος ο νους τοιούτος, αλλ' έχει πάντα και έστι πάντα και συνέστιν αυτώ συνών και έχει πάντα ουκ έχων. Ου γαρ άλλα, ο δε άλλος· ουδέ χωρίς έκαστον των εν αυτώ· όλον τε γαρ έστιν έκαστον και πανταχή παν· και ου συγκέχυται, αλλά αυ χωρίς";

Δε βρίσκω πολλές εναλλακτικές εξηγήσεις για όσα λέει. Ή κάθεται και φτιάχνει πύργους από άμμο χρησιμοποιώντας τη φαντασία και τη συλλογιστική του σκέψη, ή μιλάει για κάτι που έχει ζήσει Με τη δεύτερη εναλλακτική μου φαίνεται πιο πιθανό να εξηγείται το πάθος και η πειστικότητά του. Λέω δηλαδή ότι είναι πιθανό να είχε κάποιου τύπου εμπειρία (να την πούμε θρησκευτική; Να την πούμε εσωτερική; Να την πούμε ψυχολογική;) που τον έπεισε ότι όλα αυτά για τα οποία μιλάει υπάρχουν. Αν όντως συνέβη κάτι τέτοιο, τότε έχει νόημα να προσπαθήσουμε να εξετάσουμε αυτά που περιγράφει με έναν άλλον τρόπο ώστε να αποκαλύψουμε συσχετίσεις με καταστάσεις που μπορεί να βιώσει ο άνθρωπος υπό κάποιες συνθήκες, αντί να περιοριζόμαστε στη φιλοσοφική ανάλυση των όσων λέει.

Δεν ξέρω αν γίνομαι σαφής. Αν ο Πλωτίνος διατυπώνει απλά φιλοσοφικούς συλλογισμούς που τους κατέβασε από το κεφάλι του τότε μπορούμε μόνο να κάνουμε μια φιλοσοφική επεξεργασία των λεγομένων του μένοντας σε όσα λέει. Αν όμως μιλάει για πράγματα που έχει βιώσει τότε μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε διαφορετικού είδους γλώσσα και διαφορετικούς συλλογισμούς για να αποτιμήσουμε το βιωματικό κομμάτι της σκέψης του το οποίο μπορεί να ανεξαρτητοποιηθεί σε έναν βαθμό από τους συλλογισμούς με τους οποίους το παρουσιάζει στο κοινό του. Ομοίως και για τον Πλάτωνα.

Εννεάς πρώτη, 2. περί αρετών

 

Νομίζω ότι με αυτήν πραγματεία ο Πλωτίνος εκφράζει με σαφήνεια αυτό που διαφοροποιεί τη σκέψη του Πλάτωνα από τη σκέψη της δημοκρατικής Αθήνας της εποχής του. Για έναν δημοκρατικό στοχαστή, οι πολιτικές αρετές είναι εξαιρετικής σημασία, καθώς όταν υπάρχει ισορροπία μεταξύ λόγου και επιθυμίας με τη σωφροσύνη, όταν υπάρχει φρόνηση σε όσα σκεφτόμαστε, όταν υπάρχει ανδρεία και δικαιοσύνη η πόλις κυβερνάται καλά και προκόβει. Για τον Πλωτίνο όμως και τον Πλάτωνα αυτές είναι μικρότερης σημασίας αρετές. Το βασικό δεν είναι αυτό που γίνεται στην πόλη, αλλά στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Η μεγαλύτερης σημασίας δικαιοσύνη στρέφεται προς τον νου, η σωφροσύνη ομοίως είναι η ένδον στροφή προς τον νου, η ανδρεία είναι η απάθεια, και ούτω καθεξής.

Ο προσανατολισμός της πλατωνικής και νεοπλατωνικής σκέψης είναι εσωτερικός και έρχεται σε σφοδρή αντίθεση με τον εξωτερικό προσανατολισμό της δημοκρατικής σκέψης που αναπτύχθηκε στην Αθήνα πριν τον Πλάτωνα. Η (νέο)πλατωνική σκέψη δεν δίνει ίδιο βάρος και στις δυο μορφές αρετής. Απαιτεί τον χωρισμό από τη ζωή του αγαθού ανθρώπου και την εγκατάλειψη αυτής της ζωής και την επιλογή της ζωής των θεών.

Σκέφτομαι πόσο διαφορετικά θα ήταν τα πράγματα για την ανθρώπινη ιστορία αν αντί να υπήρχε αντίθεση μεταξύ πολιτικών και εσωτερικών αρετών υπήρχε σύνθεση. Ο δρόμος του Πλωτίνου είναι αναγκαστικά α-πολιτικός και δε διαφέρει από τη χριστιανική θεοκρατία που ακολούθησε. Υπάρχει λόγος που η εσωτερικότητα μπαίνει σε αντίθεση με την πολιτική συγκρότηση μιας δημοκρατικής κοινωνίας; Είναι εφικτός στόχος για την πλειοψηφία του κόσμου η επιλογή της ζωής των θεών ή μήπως η επιλογή της ζωής των αγαθών ανθρώπων θα έφερνε καλύτερα αποτελέσματα για την κοινωνία; Πώς θα ήταν μια κοσμοθεωρία που θα έδινε εξίσου βάρος στους δυο τρόπους ζωής;

Δε θεωρώ ότι ο Πλωτίνος είναι α-πολιτικός και αντί-πολιτικός επειδή στην εποχή του η Δημοκρατία είχε σβήσει. Η σκέψη του Πλωτίνου είναι η σκέψη του Πλάτωνα που έδρασε στην κορύφωση της Αθηναϊκής δημοκρατίας την οποία και ανταγωνίστηκε. Νομίζω ότι η κοσμολογία του είναι αυτή που τον οδηγεί σε αυτήν την ανθρωπολογία και τη θεολογία. "τα κακά ενταύθα και τόνδε τον τόπο περιπολεί εξ ανάγκης, βούλεται δε η ψυχή φυγείν τα κακά, φευκτέον εντεύθεν. Τις ουν η φυγή; θεώ, φησίν, ομοιωθήναι."

Φιλοσοφία των Μαθηματικών

 Τα μαθηματικά που ξέρουμε ξεκινούν από συγκεκριμένα βιολογικά όντα, τους ανθρώπους, τα οποία χρησιμοποίησαν τον δεδομένο εγκέφαλό τους για να επεξεργαστούν ερεθίσματα και να επιλύσουν συγκεκριμένα προβλήματα, από στοιχειώδη αρίθμηση, έως μέτρηση γης, οικονομία και εμπόριο, αρχιτεκτονική και στρατιωτική και έφτασαν να χρησιμοποιούνται για την περιγραφή του φυσικού κόσμου στα πλαίσια των παρατηρήσεων, των σκέψεων και των πειραμάτων των φυσικών επιστημόνων. Όταν τα πειραματικά δεδομένα άρχισαν να ξεπερνούν τα όρια των ανθρωπίνων αισθήσεων, συνεχίσαμε να χρησιμοποιούμε τα μαθηματικά που είχαν φτιαχτεί με αφετηρία τις αισθήσεις και τον κόσμο της ανθρώπινης καθημερινότητας, για να περιγράφουμε την πραγματικότητα πέρα από το επίπεδο της ανθρώπινης καθημερινότητας. Σε αυτή την προσπάθεια δημιουργήθηκαν ζητήματα π.χ. οντολογίας κλπ τα οποία στην περίπτωση της κβαντομηχανικής ξεπεράστηκαν με την σχολή της Κοπεγχάγης.

Αυτό δε σημαίνει ότι αν είχαμε ξεκινήσει με διαφορετικές συνθήκες, εγκεφάλου, αισθήσεων, ιστορικών αναγκαιοτήτων, δε θα μπορούσαμε να πάρουμε διαφορετικά μαθηματικά. Ένα άλλο ευφυές είδος θα ανέπτυσσε διαφορετικά μαθηματικά, περισσότερο ίσως διαφορετικά όσο περισσότερο διαφορετικό ήταν από εμάς.

Το να αντιλαμβανόμαστε τους ιστορικούς και βιολογικούς περιορισμούς των μαθηματικών δε μειώνει τη σημασία τους, μιας και τα μαθηματικά μας είναι φτιαγμένα στα ανθρώπινα μέτρα μας και μας εξυπηρετούν καλά προς το παρόν. Πρόκειται όμως για κατασκεύασμα του μυαλού μας και οποιαδήποτε νοημοσύνη που ακολουθεί τους ίδιους κανόνες θα οδηγηθεί στα ίδια συμπεράσματα.

Φυσικά, αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε την προσπάθεια περιγραφής του σύμπαντος. Μέχρι τώρα έχουμε εκπληκτικά αποτελέσματα, και είδαμε ότι μπορούμε να υπερβούμε περιορισμούς μας με τα υπάρχοντα μαθηματικά και να οδηγηθούμε σε πιο βαθιά κατανόηση του φυσικού κόσμου. Όμως δεν υπάρχει εγγύηση ότι θα καταλήξουμε σε εξήγηση και όχι σε περιγραφή, ή ότι θα αποκαλύψουμε την πραγματική φύση του φυσικού κόσμου.

Εμπεδοκλής: Κοσμολογία και Ηθική

Ο Εμπεδοκλής παραμένει ένας φυσιοκράτης φιλόσοφος. Αναγνωρίζει δύο αρχές στη φύση που κινούν τα στοιχεία, τις οποίες ονομάζει ποιητικά φιλία και νείκος αλλά δεν τις ανάγει σε μεταφυσικές αρχές. Έτσι, μιλάει για μια συνεχή εναλλαγή των όντων υπό την επίδραση του φυσικού νόμου, του σμίξιμου και του χωρισμού, που διαδοχικά δημιουργούν και καταστρέφουν τα όντα διατηρώντας τα στοιχεία από τα οποία αυτά αποτελούνται. Δεν υπάρχει αιτία για αυτό, ούτως πέφυκεν. Αυτή είναι η φύση.

ήδη γαρ ποτ' εγώ γενόμην κούρός τε κόρη τε

θάμνος τ΄οιωνός τε και έξαλος έλλοπος ιχθύς

Κάποτε ήμουν εγώ αγόρι και κορίτσι 

θάμνος και πουλί και ψάρι άλαλο που έξω πηδούσε απ' το νερό

Η ύπαρξη μας δεν έχει κάτι το ιδιαίτερο, όπως και η ύπαρξη των θεών δεν έχει κάτι το ιδιαίτερο. Τα ίδια υλικά ανακυκλώνονται και συνθέτουν τα πάντα, πράγματα, φυτά, ζώα, ανθρώπους, θεούς, το Εν. Αν ψάχνουμε πρόδρομο για το Deus sive Natura του Σπινόζα, αυτός θα είναι ο Εμπεδοκλής, ο οποίος το τέλειο σφαιρικό εν - θεό το μεταβάλλει δια της φιλίας και του νείκους σε όλα τα όντα. Η φυσική ισότητα αντανακλά ίσως στην ηθική του Εμπεδοκλή που θεωρεί τον φόνο αποτρόπαιο έγκλημα και την αρμονία που μπορεί να πετύχει η δημοκρατία ευκταία. Στο τέλος, προτρέπει τους ανθρώπους να είναι καλοί και να συλλογίζονται πάνω στη φυσική φιλοσοφία, αντί να ασχολούνται με σκέψεις κακές που σκοτεινιάζουν τον άνθρωπο. Ο Εμπεδοκλής δεν φτιάχνει ολόκληρη μεταφυσική για να θεμελιώσει την ηθική του. Ούτε καν απολυτοποιεί τις δυο φυσικές αρχές ώστε να πει ότι και η φιλία και το νείκος είναι απαραίτητα στοιχεία της ανθρώπινης ηθικής. Να μάθουμε τη φυσική φιλοσοφία για να είμαστε ωφέλιμοι στους άλλους ανθρώπους και για να προκόψουμε και οι ίδιοι. Αυτό είναι το μήνυμα του Εμπεδοκλή.

Από τη μία θεωρώ κρίμα που ο Εμπεδοκλής ανέπτυξε θεωρίες για τόσα πολλά πράγματα, γιατί τα πιο πολλά πράγματα που είπε δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα όπως μας τη γνωρίζουν οι φυσικές επιστήμες σήμερα. Όμως το πρόβλημα δεν είναι οι θεωρίες. Αυτές ανασκευάζονται και βελτιώνονται με άλλα επιχειρήματα, με παρατηρήσεις και με πειράματα. Το πρόβλημα είναι όταν η επιχειρηματολογία του ενός γίνεται δόγμα, όταν δημιουργείται σχολή που διδάσκει πράγματα που τελικά δεν ανταποκρίνονται στη φυσική πραγματικότητα.

O ελέφαντας στο δωμάτιο

Διαβάζουμε τον Εμπεδοκλή και τα όσα εντυπωσιακά έχει πει. Οι αρχές που φαίνεται να χρησιμοποιεί, δηλαδή ο ορθολογισμός, η φυσιοκρατία, η αιτιοκρατία, η δημοκρατία, διδάσκουν πώς πρέπει να σκεφτόμαστε ακόμα και σήμερα. Όμως εκτός από τα σπουδαία συμπεράσματα στα οποία καταλήγει και τα οποία έχουν επαληθευτεί από τις φυσικές επιστήμες έχει πει και πάρα πολλά πράγματα τα οποία είναι εντελώς λάθος.

Ο Παρμενίδης, αφού με στέρεη επιχειρηματολογία καταλήγει ότι εν το παν, μας λέει ότι θα κάνει σκέψεις για τα πράγματα του φυσικού κόσμου που δε θα είναι όμως τόσο στέρεες όσο η επιχειρηματολογία του περί του ενός. Και πράγματι, αναπτύσσει θεωρίες για τα φυσικά φαινόμενα και σε κάποια σημεία πέφτει μέσα ενώ σε άλλα όχι. Αλλά μας έχει προειδοποιήσει. Ενώ με το όνομα του Εμπεδοκλή υπάρχουν πάρα πολλές δοξασίες που στην πραγματικότητα δεν ισχύουν χωρίς να σώζεται αντίστοιχη προειδοποίηση.

Πώς γίνεται να χρησιμοποιείται ο ορθός λόγος σε κάποιες περιπτώσεις ορθά και σε κάποιες όχι; Είναι μήπως ένα άλλο εργαλείο στην πολεμική αντιπαράθεση μεταξύ των φιλοσόφων; Είναι οι αρχαίοι ορθολογιστές όταν πρόκειται να αποκαλύψουν τα λάθη των αντιπάλων τους, αλλά ανορθολογιστές, όπως έχει υποστηριχτεί, όταν πρόκειται να αναπτύξουν τις δικές τους θεωρίες;

Σίγουρα το αντικείμενο της φιλοσοφίας τους, τα φυσικά φαινόμενα και η φύση της πραγματικότητας, δεν βοηθάει. Οι προσωκρατικοί έζησαν σε μια εποχή που η τεχνολογία, το απαραίτητο εργαλείο της επιστήμης για την αποκάλυψη της φύσης του κόσμου και για την εξήγηση των φαινομένων, δεν είχε αναπτυχθεί στον βαθμό που αναπτύχθηκε μετά την Επιστημονική Επανάσταση. Αυτό που χρειαζόταν ήταν μικρά και στέρεα βήματα, αντί για φιλόδοξα προγράμματα μιας πλήρους περιγραφής της πραγματικότητας. Φυσικά όποιος επέμενε σε μικρά βήματα θα υστερούσε απέναντι σε όποιον πρότεινε ολοκληρωμένες εξηγήσεις του κόσμου. Όμως τελικά θα κατέληγε σε ασφαλέστερα συμπεράσματα και μακροπρόθεσμα θα δικαιωνόταν.

Ακόμα και οι σοφοί πέφτουν θύμα της πίεσης της κοινωνίας για εξηγήσεις. Άλλωστε, τι σοφός είναι κάποιος αν δε δίνει απαντήσεις στα ερωτήματα του κόσμου;

Χρειάζεται πειραματική μέθοδος, επιστημονικά περιοδικά, πανεπιστήμια με διαφορετικούς σοφούς που ανταγωνίζονται δημόσια, τυπογραφία κλπ. Όπως και να έχει, δεν ανακάλυψαν οι αρχαίοι την επιστημονική μέθοδο. Αυτή έχει τη δική της ιστορία. Όμως το επίτευγμα να θέσουν στο κέντρο τον ορθό λόγο, τις νατουραλιστικές - φυσικές και όχι τις υπερφυσικές εξηγήσεις για τα φαινόμενα, την αιτιοκρατία και άρα την ενίσχυση της προσπάθειας για λογική κατανόηση του κόσμου, προβλεψιμότητα και προσπάθεια κυριαρχίας επί της φύσης με τον πολιτισμό, όλα αυτά τα πέτυχαν άπαξ διαπαντός οι λεγόμενοι προσωκρατικοί Έλληνες φυσικοί φιλόσοφοι.

Εμπεδοκλής - κατά συναθροισμόν των λεπτομερών σωμάτων

Λέει ο Αέτιος κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον για τους ατομιστές: "Ο Εμπεδοκλής, ο Αναξαγόρας, ο Δημόκριτος, ο Επίκουρος και όλοι όσοι υποστηρίζουν ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε από συνάθροιση σωμάτων με λεπτά μέρη, εισάγουν τους όρους συνένωση και διαχωρισμό αντί για κυριολεκτική γένεση και φθορά, διότι δεν έχουν να κάνουν με την ποιότητα, δεν προκύπτουν δηλαδή με μεταβολή, αλλά με την ποσότητα, προκύπτουν δηλαδή με συνάθροιση."

Μου φαίνεται εντυπωσιακή η διατύπωση μιας θεωρίας για τα άτομα χωρίς τις τεχνολογικές δυνατότητες της νεότερης εποχής. Οι αρχαίοι φιλόσοφοι στηρίχτηκαν στην παρατήρηση -ας μην ξεχνάμε ότι ο Εμπεδοκλής ήταν εμπειρικός ιατρός- και στους συλλογισμούς τους για να καταλήξουν σε συμπεράσματα τα οποία προκαλούν τον θαυμασμό μέχρι και σήμερα, ή μάλλον ιδίως σήμερα, που ξέρουμε την ατομική και υποατομική σύσταση της ύλης.

Είναι δύσκολο να εκτιμήσουμε πλήρως τη σκέψη του Εμπεδοκλή: όπως ισχύει για όλους τους προσωκρατικούς, δε σώζονται τα έργα του ολόκληρα. Μια επιπλέον δυσκολία είναι ότι έγραψε με τη μορφή ποιημάτων και όχι με τη μορφή φιλοσοφικής πραγματείας. Ένα ποίημα, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιεί εικόνες, μεταφορές, αλληγορίες, μπορεί να γίνει ιδιαίτερα δύσκολο στην αποκωδικοποίηση και ο κάθε αναγνώστης μπορεί να διαβάζει μέσα σε αυτό ό,τι θέλει. Έτσι γίνεται ιδιαίτερα δύσκολο να καταλήξουμε τι πραγματικά πίστευε ο δημιουργός του ποιήματος και με ποιους συλλογισμούς κατέληξε στα πορίσματα του.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε που ο Αριστοτέλης τσαντισμένος γράφει για τον Εμπεδοκλή ότι όταν εκφράζονται οι άνθρωποι με διφορούμενα λόγια το κάνουν για να προσποιηθούν ότι λένε κάτι ενώ δεν έχουν τίποτα να πουν. Το κοινό μπερδεύεται με τον ποιητικό διφορούμενο λόγο και νομίζει πως ο φιλόσοφος - ποιητής του αποκάλυψε κάποια αλήθεια, όπως ακριβώς το μαντείο των Δελφών έλεγε "Κροίσος Άλυν διαβάς μεγάλην αρχήν καταλύσει" και ανεξαρτήτως αποτελέσματος ο κόσμος θεωρούσε ότι ο χρησμός είχε προφητεύσει την έκβαση. Όταν γυροφέρνεις κάτι και το λες περιφραστικά αντί να πεις ευθέως αυτό που θες, εξαπατάς εύκολα (φενακίζει γαρ το κύκλωι πολύ ον). Ο δε Πλάτωνας, που δεν ήταν ο ίδιος και πολύ ξεκάθαρος για το τι διδάσκει στα κείμενά του που διασώθηκαν, λέει ότι ο Εμπεδοκλής μας διηγείται έναν μύθο σα να είμαστε παιδιά (μύθον διηγείσθαι παισίν ως ούσι ημίν).

Περισσότερο από το συμπέρασμά του, θα με ενδιέφερε να καταλάβω πώς ο Εμπεδοκλής κατέληξε στα συμπεράσματα του για την σύσταση των πραγμάτων και για τον φυσικό κόσμο εν γένει. Θα κλείσω την ανάρτηση με μια παρατήρηση του Αέτιου που δεν πολυκαταλαβαίνω: "ο Εμπεδοκλής είπε ότι η αιτία είναι το ουσιαστικό μέρος της ανάγκης, η οποία χρησιμοποιεί τις αρχές και τα στοιχεία". Αν αντιλαμβάνομαι σωστά το απόσπασμα (ουσίαν ανάγκης αιτίαν χρηστικήν των αρχών και των στοιχείων), πρόκειται για μια αιτιοκρατική διατύπωση της φύσης του σύμπαντος: η ανάγκη, αυτό που οι αρχαίοι έλεγαν ειμαρμένη, έχει να κάνει με σχέσεις αιτίας - αιτιατού και όχι με κάτι το παράλογο, το άλογο ή το υπέρλογο. Αν έχω καταλάβει σωστά, ο Εμπεδοκλής έχει λοιπόν μια αιτιοκρατική θεώρηση των πραγμάτων.

Παρμενίδης vs "Παρμενίδης"

Στην προηγούμενη ανάρτηση είδαμε πως ο Παρμενίδης μπορεί να θεωρηθεί ένας φυσικός φιλόσοφος ο οποίος με τη χρήση της λογικής οδηγήθηκε σε συμπεράσματα σχετικά με το σύμπαν που αντιβαίνουν στην εμπειρία που μας δίνουν οι αισθήσεις μας για τον κόσμο. Το εν του Παρμενίδη μπορεί να μας ακούγεται παράδοξο ή ασυνήθιστο, αλλά δεν έχει να κάνει με το εν των θεολόγων ή των μεταφυσικών.

Σχολίασα ότι η μεταφυσική ανάγνωση της φυσικής θέσης του Παρμενίδη δεν έγινε μόνο στην ύστερη αρχαιότητα, αλλά και νωρίς, ήδη από τον Αριστοτέλη. Και επιφυλάχθηκα να σχολιάσω τον Πλατωνικό διάλογο "Παρμενίδης" και συγκεκριμένα το πώς ο Πλάτωνας παρουσιάζει ή διαβάζει τον μεγάλο Ελεάτη φιλόσοφο.

Δε σκοπεύω να αναλύσω ολόκληρο τον διάλογο εδώ. Θα σταθώ όμως σε ένα σημείο, από την αρχή του διαλόγου, που ο πλατωνικός Σωκράτης συζητά με τον πλατωνικό Ζήνωνα:

οὐδὲν ἔμοιγε, ὦ Ζήνων, ἄτοπον δοκεῖ, οὐδέ γε εἰ ἓν ἅπαντα ἀποφαίνει τις τῷ μετέχειν τοῦ ἑνὸς 

δε μου φαίνεται καθόλου παράξενο, Ζήνωνα, ούτε αν ισχυρίζεται κανείς ότι είναι ένα όλα τα πράγματα γιατί μετέχουν στο ένα

Με αυτή τη φράση ο Πλάτωνας διακρίνει το εν από τα άπαντα και συνδέει το εν με τα άπαντα δια της μετοχής. Τα άπαντα γνωρίζουμε τι είναι, πρόκειται για τα πράγματα του φυσικού κόσμου. Το εν όμως για το οποίο μιλάει ο Πλάτωνας δεν βρίσκεται στον φυσικό κόσμο, ούτε ταυτίζεται με τον φυσικό κόσμο, όπως δίδασκε ο Παρμενίδης.

Έχουμε δηλαδή μια μετατόπιση από πολύ νωρίς, αφού ο Παρμενίδης θεωρείται σύγχρονος του Σωκράτη και ο Πλάτωνας μαθητής του Σωκράτη, από το φυσικό εν του Παρμενίδη στο μεταφυσικό εν των μεταγενέστερων αναγνωστών του Παρμενίδη.

Φυσικά ο Πλατωνικός Παρμενίδης απαντά στον Πλατωνικό Σωκράτη, ο διάλογος συνεχίζεται και περιπλέκεται, αλλά όπως είπα στην αρχή δε σκοπεύω να τον παρακολουθήσω σε αυτή την ανάρτηση. Μου αρκεί ότι βρίσκω ήδη από την αρχή του κειμένου μια μεταφυσική ανάγνωση μιας φράσης που μπορεί να ερμηνευτεί και φυσικά. Αναφέρομαι προφανώς στο παρμενίδειο εν το παν.

Παρμενίδης - εν το παν

Ο Παρμενίδης διδάσκει τη διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και στις γνώμες των πολλών. Θεωρεί πως έχει βρει τον αλάνθαστο δρόμο στην εύρεση της αλήθειας και αυτός έχει να κάνει με τη λογική και όχι με τις αισθήσεις και τα φαινόμενα που εξαπατούν. Αντικείμενο της φιλοσοφίας του είναι το σύμπαν, το οποίο, με βάση ορισμένους συλλογισμούς του θεωρεί ένα, αγέννητο, άφθαρτο, ενιαίο, ακίνητο, πεπερασμένο, σφαιρικό, άχρονο. Η εμπειρία και η συνήθεια οδηγούν σε άσκοπα λόγια. Η επιστημονική λογική όμως οδηγεί στην ανακάλυψη της αλήθειας της σχετικής με τον κόσμο.

Η άποψη του Παρμενίδη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ειδικά όπως την υπερασπίζεται ο Ζήνωνας με τα παράδοξά του. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν ορθολογιστή, ο οποίος πολύ πριν τον Καρτέσιο θέτει ως κριτήριο της αλήθειας τη λογική και είναι αποφασισμένος να ακολουθήσει τη σκέψη του στα άκρα, χωρίς μάλιστα να εισάγει ως εγγυητή για την ύπαρξη του κόσμου έναν θεό όπως ο Ντεκάρτ. Ταυτόχρονα, παραμένει φυσικός φιλόσοφος. Η σκέψη του, αν και μας ακούγεται αρκετά περίεργη σήμερα, έχει να κάνει με το σύμπαν και όχι με το θείο. Εξαιρετικό ενδιαφέρον κατά τη γνώμη μου παρουσιάζει πώς από το εν (σύμπαν) του Παρμενίδη πάμε στο εν των μεταγενέστερων μεταφυσικών που χρησιμοποιούν αρκετά από τα επιχειρήματα του Παρμενίδη για να θεμελιώσουν τον μονοθεϊσμό τους ή τέλος πάντων την μεταφυσική τους σκέψη γύρω από το όντως ον.

Δεν είναι απορίας άξιο αν βλέπουμε τον Σιμπλίκιο ή τον Πλωτίνο ή έστω τον Κλήμεντα Αλεξανδρείας να μπερδεύει τη φυσική με τη μεταφυσική, όταν ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται ότι αυτά που λένε οι Ελεάτες δεν έχουν να κάνουν με τη φυσική σκέψη, αλλά με σκέψη που προηγείται της φυσικής. Μου φαίνεται όμως ότι ο Αριστοτέλης διαβάζει τη φιλοσοφία των άλλων... αριστοτελικά. Μιλάει δηλαδή για ουσίες και φύσεις, ενώ ο Παρμενίδης μιλάει για ένα ον. Νομίζω ότι ο Αριστοτέλης ανοίγει έναν δρόμο προς τη μεταφυσική ανάγνωση του Παρμενίδη άθελά του, με τη διάκριση μεταξύ αισθητής πραγματικότητας και ουσίας των πραγμάτων και συνδέοντας τα επιχειρήματα του Παρμενίδη με τις ουσίες των πραγμάτων. Ως προς τον Πλάτωνα και τον ομώνυμο διάλογό του για τον Παρμενίδη, ίσως τον εξετάσουμε στο μέλλον.

Ιππίας - τέλος ωρίζετο την αυτάρκειαν

Συναντά τον Σωκράτη, σύμφωνα με τις αναμνήσεις του Ξενοφώντα, ο Ηλείος Ιππίας και τον πειράζει λέγοντας: "Ακόμα, Σωκράτη, λες εκείνα τα ίδια που εγώ κάποτε παλιά άκουσα από σένα;" Ο Σωκράτης τον ειρωνεύεται ότι εκείνος που είναι πολυμαθής δε λέει ποτέ τα ίδια λόγια για τα ίδια πράγματα. Ο Ιππίας αποδέχεται πως προσπαθεί να βρίσκει κάτι καινούριο να πει και ο Σωκράτης συνεχίζει την επίθεση δείχνοντας πόσο θέλει να στενέψει τα όρια της σκέψης: όπως το δύο φορές το πέντε θα κάνει πάντα δέκα, ή τα γράμματα της λέξης Σωκράτης θα είναι πάντα οκτώ, έτσι και η φιλοσοφία δεν μπορεί παρά να λέει ένα πράγμα μόνο και όχι πολλά. Ο Ιππίας όμως του λέει ότι μπορεί η αριθμητική να είναι κάτι δεδομένο, το ίδιο και ο σχηματισμός των λέξεων, για το δίκαιο όμως μπορούν πολλά να ειπωθούν και τα οποία μάλιστα μπορεί να είναι και αναντίρρητα.

Ο Ιππίας δεν εμφανίζεται ούτε επιπόλαιος, ούτε υποκειμενικός όπως ο Σωκράτης θέλει να τον παρουσιάσει. Ξέρει πολύ καλά ότι εάν ο Ιππίας έχει δίκιο, τότε οι ιδέες του δεν είναι δόγματα απόλυτης αλήθειας. Και για αυτό τον πολεμά. Όμως ο Ιππίας είναι έτοιμος να μιλήσει δημόσια για το δίκαιο, να πει κάτι καινούριο και μάλιστα κάτι στο οποίο ο Σωκράτης δε θα μπορούσε να φέρει αντίρρηση. Κάθε άλλο παρά "σοφιστής" με την έννοια που αποδόθηκε ιστορικά στον όρο φαίνεται ο άνθρωπος που θεωρούσε σκοπό της ανθρώπινης ζωής την αυτάρκεια.

Πρόδικος - μη είναι δε θεόν

Πρόδικος δὲ τὸ ὠφελοῦν τὸν βίον ὑπειλῆφθαι θεόν, ὡς ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας καὶ λειμῶνας καὶ καρποὺς καὶ πᾶν τὸ τοιουτῶδες.

Όλα όσα ωφελούν τη ζωή μας, οι άνθρωποι τα θεώρησαν θεούς. Όπως οι Αιγύπτιοι λάτρευαν τον Νείλο, έτσι λάτρευαν και οι Έλληνες το ψωμί ως Δήμητρα, τη φωτιά ως Ήφαιστο, το κρασί ως Διόνυσο, το νερό ως Ποσειδώνα, και γενικά τον ήλιο, τη σελήνη, τα ποτάμια, τις λίμνες, τα δάση, τους καρπούς κλπ. Αλλά και αυτοί που ωφέλησαν τους ανθρώπους και ανακάλυψαν αυτά που ωφελούν τους ανθρώπους ή επινόησαν τεχνικές που φέρνουν όφελος, τους θεώρησαν θεούς οι άνθρωποι.

Αυτή είναι η άποψη του φιλοσόφου από την Κέα και για αυτό ονομάστηκε άθεος. Κάθε ιερουργία του ανθρώπου, τα μυστήρια και οι τελετές συνδέθηκαν από τον Πρόδικο με τα αγαθά που δίνει η γεωργία και προχώρησε τη σκέψη του θεωρώντας ότι και την έννοια των θεών από εκεί την εμπνεύστηκαν οι άνθρωποι.

Θα κλείσω με ένα αμφισβητούμενο απόσπασμα από τον πλαστό πλατωνικό διάλογο Αξίοχος: ὁποῖοι γὰρ ἄν τινες ὦσιν οἱ χρώμενοι, τοιαῦτα καὶ τὰ πράγματα αὐτοῖς ἀνάγκη εἶναι. Ο καλός άνθρωπος χρησιμοποιεί τα πράγματα καλά, ο κακός άνθρωπος κακά. Θες να μάθεις αν ένα πράγμα είναι καλό ή κακό; Δες ποιος το χρησιμοποιεί. Τι είναι ο πλούτος; Οι καλοί καλά τον χρησιμοποιούν, οι κακοί κακά. Πάντων χρημάτων...

Στα περί Ηρακλέους νομίζω δε χρειάζεται να σταθώ γιατί είναι γνωστά.