Ικέτιδες, Ευριπίδη

Εν μέσω του Πελοποννησιακού Πολέμου ο Ευριπίδης διδάσκει μια τραγωδία επαινετική και εμψυχωτική για την Αθήνα. Πρόκειται μάλλον για την πιο πολυλογάδικη τραγωδία του ποιητή.

Ξεκινάει, φυσικά, λογοκεντρικός.

πέρας γὰρ οὐδὲν μὴ διὰ γλώσσης ἰόν.

Και ξανά:

εὐψυχίαν ἔσπευσας ἀντʼ εὐβουλίας.

Η δράση που βασίζεται στην σκέψη είναι προτιμότερη από αυτήν που βασίζεται στο συναίσθημα.

τάχʼ οὖν ἂν εἴποις· Πελοπίαν παρεὶς χθόνα
πῶς ταῖς Ἀθήναις τόνδε προστάσσεις πόνον;
ἐγὼ δίκαιός εἰμʼ ἀφηγεῖσθαι τάδε.
Σπάρτη μὲν ὠμὴ καὶ πεποίκιλται τρόπους,
τὰ δʼ ἄλλα μικρὰ κἀσθενῆ· πόλις δὲ σὴ
μόνη δύναιτʼ ἂν τόνδʼ ὑποστῆναι πόνον·
τά τʼ οἰκτρὰ γὰρ δέδορκε καὶ νεανίαν

ἔχει σὲ ποιμένʼ ἐσθλόν· οὗ χρείᾳ πόλεις
πολλαὶ διώλοντʼ, ἐνδεεῖς στρατηλάτου.

Ο πολιτισμός σε συνδυασμό με την ισχύ και την σωστή διακυβέρνηση οδηγεί ένα κράτος στην ακμή και κάνει τα άλλα κράτη να αποζητούν τη συμμαχία του. Ο σεβασμός της δικαιοσύνης γίνεται ελκυστής που φέρνει τα μικρά κράτη στην τροχιά του ισχυρού και ενισχύει περαιτέρω το ισχυρό κράτος.

οὐκ ἀποσκοπῶν
τὸ πλῆθος εἴ τι βλάπτεται πάσχον τάδε.

Οι ενέργειες των κυβερνώντων έχουν πολλές φορές αρνητικές επιπτώσεις στις ζωές των απλών ανθρώπων.

τῶν γὰρ ἐν βροτοῖς
οὐκ ἔστιν οὐδὲν διὰ τέλους εὐδαιμονοῦν.

Η ευτυχία μεταβάλλεται γρήγορα στις ζωές των ανθρώπων. Δεν είμαστε φτιαγμένοι για να ευτυχούμε έως τέλους.

τὸ γάρ τοι συνέχον ἀνθρώπων πόλεις
τοῦτʼ ἔσθʼ, ὅταν τις τοὺς νόμους σῴζῃ καλῶς

Η τήρηση των νόμων γίνεται το συνεκτικό στοιχείο μιας κοινωνίας. Ενώ για την ακμή της είναι υπεύθυνη η φιλοπονία και η δραστηριότητα· η φοβική προσοχή βλάπτει.

ἐν γὰρ τοῖς πόνοισιν αὔξεται·
αἱ δʼ ἥσυχοι σκοτεινὰ πράσσουσαι πόλεις
σκοτεινὰ καὶ βλέπουσιν εὐλαβούμεναι.

Η τύχη των ανθρώπων μεταβάλλεται εύκολα.

ἔτʼ αὐτὸν ἄλλα βλήματʼ ἐν κύβοις βαλεῖν
πέποιθʼ· ὁ γὰρ θεὸς πάντʼ ἀναστρέφει πάλιν.

Η αποφυγή του κινδύνου δεν ταιριάζει με τον τρόπο ζωής που προτείνει ο ποιητής.

ὡς τοῖς ἐμοῖσιν οὐχὶ πρόσφορον τρόποις
φεύγειν τὰ δεινά.

Μικρή η ζωή για να την ξοδεύουμε σε πολέμους και φόνους.

ὦ ταλαίπωροι βροτῶν,
τί κτᾶσθε λόγχας καὶ κατʼ ἀλλήλων φόνους
τίθεσθε; παύσασθʼ, ἀλλὰ λήξαντες πόνων
ἄστη φυλάσσεθʼ ἥσυχοι μεθʼ ἡσύχων.
σμικρὸν τὸ χρῆμα τοῦ βίου· τοῦτον δὲ χρὴ
ὡς ῥᾷστα καὶ μὴ σὺν πόνοις διεκπερᾶν

Η απώλεια των παιδιών καταστρέφει τη ζωή του ανθρώπου και την οδηγεί σε μοίρα χειρότερη από τον θάνατο.

καὶ νῦν ἄπαις ἄτεκνος
γηράσκω δυστανοτάτως,
οὔτʼ ἐν φθιμένοις
οὔτʼ ἐν ζωοῖσιν ἀριθμουμένη,
χωρὶς δή τινα τῶνδʼ ἔχουσα μοῖραν

Προς το τέλος της τραγωδίας, όταν έχει παύσει τον παραινετικό του στην Αθήνα λόγο, ο Ευριπίδης ξαναγίνεται διεισδυτικός ανατόμος της ανθρώπινης ζωής και της τραγικότητας της ανθρώπινης ύπαρξης.

Φοίνισσαι, Ευριπίδη

Επίκεντρο της τραγωδίας είναι ο τρόπος πολιτικής συγκρότησης.

Η ισότητα συνέχει τις πόλεις, διατηρεί τις συμμαχίες και συνδέει τους φίλους. Με αυτήν διατηρούνται οι ισορροπίες και έρχεται η προκοπή, χωρίς ο ανίσχυρος να μνησικακεί απέναντι του ισχυρού. Η φιλοδοξία οδηγεί στην καταστροφή· δεν έχει δικαιοσύνη.

τί τῆς κακίστης δαιμόνων ἐφίεσαι Φιλοτιμίας, παῖ; μὴ σύ γ'· ἄδικος ἡ θεός· πολλοὺς δ' ἐς οἴκους καὶ πόλεις εὐδαίμονας ἐσῆλθε κἀξῆλθ' ἐπ' ὀλέθρωι τῶν χρωμένων· ἐφ' ἧι σὺ μαίνηι. κεῖνο κάλλιον, τέκνον, Ἰσότητα τιμᾶν, ἣ φίλους ἀεὶ φίλοις πόλεις τε πόλεσι συμμάχους τε συμμάχοις συνδεῖ· τὸ γὰρ ἴσον νόμιμον ἀνθρώποις ἔφυ, τῶι πλέονι δ' αἰεὶ πολέμιον καθίσταται τοὔλασσον ἐχθρᾶς θ' ἡμέρας κατάρχεται. καὶ γὰρ μέτρ' ἀνθρώποισι καὶ μέρη σταθμῶν Ἰσότης ἔταξε κἀριθμὸν διώρισεν

Στη διεισδυτική ματιά του Ευριπίδη ξεχωρίζουν μερικά πράγματα:

Ο λόγος βρίσκεται στο κέντρο του ελληνικού τρόπου ζωής. Είναι φοβερό να μη μπορείς να λες τη γνώμη σου από φόβο και δεν αρμόζει σε ελεύθερο άνθρωπο.

δούλου τόδ' εἶπας, μὴ λέγειν ἅ τις φρονεῖ

Τη μεγαλύτερη σημασία για τους ανθρώπους έχουν τα πράγματα. Για αυτά αγωνίζονται και πολεμούν.

τὰ χρήματ' ἀνθρώποισι τιμιώτατα

δύναμίν τε πλείστην τῶν ἐν ἀνθρώποις ἔχει

Η ισότητα, λοιπόν, ως αντίπαλο δέος της αγάπης για τιμές και ως πρόταση για την πολιτεία. Η φιλοδοξία ως παραγωγός κακών και απώλειας. Και βέβαια, το άλογο της ζωής. Τα όρια τα θέτουν οι θεοί, όχι εμείς. Και είναι απαράβατα. Ο έξυπνος και τυχερός μετατρέπεται σε άσοφο και δυστυχή.

ὦ πάτρας κλεινῆς πολῖται, λεύσσετ'· Οἰδίπου ὅδε, ὃς τὰ κλείν' αἰνίγματ' ἔγνων καὶ μέγιστος ἦν ἀνήρ, ὃς μόνος Σφιγγὸς κατέσχον τῆς μιαιφόνου κράτη, νῦν ἄτιμος αὐτὸς οἰκτρὸς ἐξελαύνομαι χθονός. ἀλλὰ γὰρ τί ταῦτα θρηνῶ καὶ μάτην ὀδύρομαι; τὰς γὰρ ἐκ θεῶν ἀνάγκας θνητὸν ὄντα δεῖ φέρειν.