"Φιλοκτήτης", Σοφοκλή

Η κατάσταση του Φιλοκτήτη είναι πραγματικά τραγική. Χωρίς να έχει κάνει κάτι κακό, οι σύντροφοί του τον εγκαταλείπουν μόνο με ελάχιστες προμήθειες σε ένα ερημικό νησί, άρρωστο, να υποφέρει, χωρίς να έχει καμία παρηγοριά, επειδή τον θεωρούσαν βάρος για τον Τρωικό πόλεμο και επειδή δεν ήθελαν με τις βρισιές και τα βογγητά του να χαλάσει τις θυσίες και τις προσευχές που έκαναν στους θεούς για να πάει καλά ο πόλεμος. Και αν καταφέρνει να επιζεί, αυτό γίνεται μόνο χάρις στα όπλα του, με τα οποία προστατεύεται και κυνηγά.

Ο τραυματίας, υποφέρει γιατί στην προσπάθειά του να βοηθήσει τον κοινό αγώνα, δαγκώνεται από ένα ιερό φίδι και από τότε η πληγή στο πόδι τον τυραννά. Ο πόνος ώρες - ώρες είναι αβάσταχτος, η πληγή δεν κλείνει, ο ήρωας δεν μπορεί να περπατήσει και ένα βρωμερό υγρό βγαίνει από το πόδι του. Πολύ φυσικά λοιπόν μισεί τους αρχηγούς του πολέμου που τον παράτησαν σε αυτήν την κατάσταση, τους Ατρείδες, και αυτόν που οργάνωσε το σχέδιο της προδοσίας, τον δόλιο Οδυσσέα.

Από την άλλη, η τωρινή θέση του Οδυσσέα είναι κατανοητή. Για να κερδηθεί ο πόλεμος, χρειάζεται ο Φιλοκτήτης. Αυτό έχει επιβεβαιωθεί από τον προφήτη Έλενο. Το τόξο και τα βέλη του Ηρακλή που έχει στην κατοχή του ο Φιλοκτήτης είναι το κλειδί για την κατάκτηση της Τροίας. Επομένως πρέπει να εξαπατηθεί ο Φιλοκτήτης και, ή να ενωθεί με τους υπόλοιπους Έλληνες στην Τροία, ή να παραδώσει τα όπλα.

Στην πολιτική, η νίκη είναι πάνω από όλα και ο σοφός πολιτικός μεταχειρίζεται όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή του για να επιτευχθούν οι στόχοι του και να κερδίσει τον πόλεμο. Η προσωποποίηση αυτού του τρόπου σκέψης είναι ο πολυμήχανος αλλά και απατεώνας Οδυσσέας.

Στον αντίποδα, ο Νεοπτόλεμος, γιος του Αχιλλέα, γενναίος και δίκαιος ήρωας, απόγονος που αρμόζει σε έναν τόσο σπουδαίο πατέρα, πρεσβεύει την τιμή και την δικαιοσύνη και θεωρεί πως το καλό δεν είναι καλό αν δε γίνεται με καλό τρόπο. Ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα για τον Νεοπτόλεμο, αλλά η δικαιοσύνη είναι αυτή που πρέπει να καθορίζει τη συμπεριφορά των ηρώων ακόμα και αν το αποτέλεσμα είναι η ήττα. Ο νεαρός Νεοπτόλεμος προτιμάει μια ήττα στην οποία θα έχει ενεργήσει σύμφωνα με την αίσθησή του περί δικαιοσύνης, παρά μια νίκη για την οποία θα έχει καταπατήσει τις αρχές του.

Η στάση και των τριών είναι λίγο - πολύ κατανοητή. Ο ένας έχει να κερδίσει έναν πόλεμο, ο άλλος θέλει να είναι έντιμος και του τρίτου έχει καταστραφεί η ζωή. Εκεί που τα πράγματα αρχίζουν να μπλέκονται είναι όταν οι τρεις αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.

Στην αρχή ο Οδυσσέας πείθει τον Νεοπτόλεμο να εξαπατήσει τον Φιλοκτήτη για το καλό των Ελλήνων. Στη συνέχεια ο νεαρός εξαπατά τον άρρωστο ήρωα, αλλά τα αισθήματα που του προκαλεί το μαρτύριο του Φιλοκτήτη τον κάνουν να αλλάξει γνώμη και να του αποκαλύψει όλη την αλήθεια. Στο σημείο αυτό ο Φιλοκτήτης θρηνεί για την εξαπάτησή του και παρακαλεί να τον σώσει ο γιος του Αχιλλέα. Εδώ παρεμβαίνει ο Οδυσσέας και ζητά από τον Φιλοκτήτη να έρθει μαζί τους στην Τροία, να ιαθεί εκεί από το πρόβλημα που τον βασανίζει και να βοηθήσει στην κατάκτηση της πόλης.

Η πρόταση φυσικά απορρίπτεται από έναν οργισμένο Φιλοκτήτη που δεν συγχωρεί τον Οδυσσέα και τους Ατρείδες για το κακό που του έκαναν. Δέκα χρόνια ταλαιπωρείται και ζει σε άθλιες συνθήκες εξαιτίας τους. Δε θέλει λοιπόν να τους ανταμείψει με την κατάκτηση της Τροίας, πολύ περισσότερο τη στιγμή που οι υποσχέσεις του Οδυσσέα δεν είναι αξιόπιστες. Μια παγίδα μπορεί να κρύβεται πίσω από κάθε κουβέντα του άρχοντα της Κεφαλονιάς.

Ο Φιλοκτήτης πείθει τον Νεοπτόλεμο να τον σώσει και να παρατήσουν και οι δυο μαζί τον Τρωικό πόλεμο και εδώ τα πράγματα παίρνουν μια παράξενη τροπή. Τη στιγμή που οι δυο ήρωες είναι έτοιμοι να φύγουν μαζί με το τόξο και τα βέλη, παρεμβαίνει ο Ηρακλής, ο οποίος αποκαλύπτει στον Φιλοκτήτη πως έπρεπε να βασανιστεί και πως μετά τα βάσανά του θα έρθει η δόξα. Ο Φιλοκτήτης πείθεται από τον θεό και όλοι μαζί φεύγουν για την Τροία.

Γιατί αποκάλεσα παράξενη αυτή την τροπή; Μα γιατί ο Φιλοκτήτης ενώ στην αρχή προτιμά να χαθεί παρά να βοηθήσει αυτούς που τους πρόδωσε, τελικά αποδέχεται πως το σωστό είναι να τους βοηθήσει, χωρίς να μάθουμε ποτέ γιατί είναι αυτό "το σωστό". Δεν πρόκειται δηλαδή για ένα λογικό επιχείρημα, αλλά για έναν θεό που δίνει τη λύση με την επέμβασή του. Η τραγωδία είχε βρει μια διέξοδο πριν την επέμβαση του Ηρακλή, αλλά όχι την διέξοδο εκείνη που θα οδηγούσε στη νίκη των Ελλήνων πολεμιστών. Και τελικά, με τη θεία επέμβαση, η προσωπική πικρία του ήρωα μπαίνει στην άκρη.

Το δίλημμα στο οποίο έχει μπει, χωρίς να το θέλει, ο Φιλοκτήτης, είναι αν θέλει να αποδεχτεί την πιθανότητα να βελτιωθεί η ζωή του μετά από τόσες συμφορές, ή αν θα απορρίψει αυτή την πιθανότητα από δίκαιο μίσος και από εύλογη επιφυλακτικότητα. Ο, αναξιόπιστος πια, Οδυσσέας του λέει πολύ λογικά πως ό,τι έγινε έγινε, τώρα το συμφέρον του Φιλοκτήτη είναι να τον ακολουθήσει. Ο Φιλοκτήτης προτιμά να αυτοκτονήσει παρά να το κάνει αυτό αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να πείσει τον Νεοπτόλεμο να τον σώσει και τελικά το καταφέρνει. Δεν είναι δηλαδή τυφλά αυτοκαταστροφικός.

Αυτό το λέω για να δείξω πως δεν είναι ένας παράλογος ήρωας ο Φιλοκτήτης. Η στάση του μπορεί να χαρακτηριστεί λογική. Και τελικά η λύση, όπως και η αιτία των ταλαιπωριών, δίνεται από θεών, σαν να μη μπορούσε να στηριχτεί χωρίς το θεολογικό υπόβαθρο που καθιστούσε αναγκαία και τα παθήματα και τη μεταστροφή και την τελική νίκη των Ελλήνων στην Τροία. Αυτή η θεϊκή επέμβαση με ενοχλεί, γιατί υποσκάπτει τη λογική κάτω από την μεταστροφή του Φιλοκτήτη, ενώ ταυτόχρονα βάζει τη σφραγίδα του τραγικού στο έργο και ενεργοποιεί το συναίσθημα των αναγνωστών / θεατών με τρόπο ώστε το δράμα να ολοκληρώσει τη λειτουργία του.

Ο προβληματισμός ο δικός μου έγκειται στο εξής: Είναι τελικά παράλογη η συναισθηματική ολοκλήρωση που προκαλεί η τραγωδία; Είναι τελικά παράλογο το τραγικό στοιχείο του δράματος; Είναι ένα σημαντικό κομμάτι του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού που μας επηρεάζει και σήμερα χωρίς λογική; Ή η λογική κρύβεται ακριβώς στην ανάληψη ρίσκου που προτείνει ο Οδυσσέας και στην προσπάθεια να αλλάξουμε τις συνθήκες τις ζωής μας και να μην αφήσουμε τα παθήματά μας να καθορίσουν οριστικά και αμετάκλητα τον βίο μας;

Ενώ προβληματιζόμουν πάνω σε αυτές τις γραμμές διάβασα για την ταλαιπωρία που υπέστη ο ογδοντάχρονος Βρετανός διευθύνων σύμβουλος της Formula Ένα, Μπέρνι Έκκλεστον, τον οποίον έδειραν ληστές και του έκλεψαν κοσμήματα αξίας διακοσίων χιλιάδων λιρών. Την επόμενη μέρα, ο κακοποιημένος Έκκλεστον, φωτογραφήθηκε για διαφήμιση για το ρολόι που του πήραν, κερδίζοντας έτσι λεφτά και φήμη από ένα άσχημο περιστατικό που του συνέβη. Ο δαιμόνιος Άγγλος προχώρησε με οδυσσεϊκό τρόπο πέρα από τη συμφορά και έβγαλε κέρδος. Η λεζάντα έλεγε πως ο άνθρωπος κάνει οτιδήποτε για ένα ρολόι της συγκεκριμένης μάρκας.

Τρεις στάσεις ζωής, τρεις προτάσεις διαχείρισης των πραγμάτων που αφορούν όλους μας περιέχονται στον "Φιλοκτήτη".

Ο Οδυσσέας ελίσσεται ανάλογα με τις περιστάσεις προκειμένου να πετύχει τους στόχους του και πιστεύει πως τα λόγια και οι σκέψεις και όχι οι πράξεις χωρίς περίσκεψη και σχεδιασμό κυβερνούν τη ζωή των ανθρώπων.

Όπου τέτοιων χρεία, τέτοιος είμαι εγώ·
κι όπου κρίση δικαίων και αντρείων αντρών,
δε θα βρεις άλλο από 'με πιο ευσεβή.
Να νικώ παντού από τη φύση μου θέλω

Ο Νεοπτόλεμος έχει μια υποκειμενική αίσθηση του δικαίου και θέλει αυτό το δίκαιο να καθορίσει τη ζωή του. Ταυτόχρονα, ταλαντεύεται ανάμεσα στις διάφορες απόψεις, εκφράζοντας ίσως τον μέσο θεατή.

Μα αν δίκαια, των σοφών υπέρτερα τούτα.

Και τέλος, ο αδικημένος Φιλοκτήτης (αλήθεια, γιατί δεν τον έστειλαν σπίτι του με ένα από τα δικά του πλοία, αντί να τον εγκαταλείψουν σε ένα ερημικό νησί χωρίς καμία συντροφιά;) προτιμά να χαθεί παρά να βοηθήσει αυτούς που τον έβλαψαν.

Πώς, ω μάτια μου που είδατε τα πάντα,
τούτα θα βαστάξετε, με του Ατρέα
να 'μαι τους γιους, με κείνους που μ' αφάνησαν;
Πώς με τον κατάρατο γιο του Λαέρτη;
Δεν με τρώει των περασμένων ο πόνος,
μα όσαν είν' να πάθω απ' αυτούς ακόμα,
που φαντάζομαι

Και το ζουμί της τραγωδίας αυτής βρίσκεται στα λόγια του Νεοπτόλεμου:

Μα συ αγροίκος, δεν παίρνεις από λόγια
..........................
Κι αν σ' απόδιωξαν, αν θα σε σώσουν κοίτα

Οδυσσέας - Νεοπτόλεμος - Φιλοκτήτης - Έκκλεστον

"Αντιγόνη", Σοφοκλή

Η Realmedia κυκλοφορεί τις επτά σωζόμενες τραγωδίες του μεγάλου τραγικού σε μετάφραση του δημοσιογράφου Ανδρέα Ζούλα. Διάβασα λοιπόν σήμερα τη μετάφραση της Αντιγόνης και με την ευκαιρία θα ήθελα να γράψω μερικές σημειώσεις στο blog.

Αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι πόσο άστοχα είναι τα περισσότερα επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι χαρακτήρες του έργου.

Η σπουδαία και διάσημη για την συμπόνοια και την αγάπη της Αντιγόνη λέει ορθά - κοφτά πως δε θα έκανε την ίδια πράξη αγάπης αν επρόκειτο για δούλους ή ακόμη και για τον ίδιο τον άνδρα ή τα παιδιά της. Δεν είναι δηλαδή η γυναίκα - σύμβολο των πανανθρώπινων αξιών, όπως την εμφανίζουν πολλοί φιλόλογοι, αλλά μια γυναίκα που υπεραγαπάει τον αδερφό της.

Ο δε Κρέοντας, εκεί που χρησιμοποιεί λογικά επιχειρήματα για τον τρόπο οργάνωσης μιας πόλης, ξαφνικά αποκαλύπτει πτυχές του χαρακτήρα του που είναι όχι απλά παράλογες αλλά και αποκρουστικές.

Ο μόνος που είναι πιο κοντά στη λογική είναι ο Αίμωνας, τον οποίον όμως τα συναισθήματά του παρασέρνουν σε ένα τραγικό τέλος. Είναι εκείνος που δίνει το επιχείρημα - κλειδί για τη λύση του πολιτικού προβλήματος που θέτει ο Κρέοντας: "Δεν είναι πόλη που σ' έναν άντρα ανήκει". Με λίγα λόγια, ο λαός πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στη λήψη αποφάσεων για τη διακυβέρνηση της πόλης. Φυσικά, το πώς θα γίνει αυτό μένει αναπάντητο από την αρχαία τραγωδία και οι ισορροπίες που πρέπει να κρατηθούν αποτελούν τον κεντρικό πυρήνα της νεώτερης πολιτικής ιστορίας που γέννησε τη σύγχρονη δημοκρατία.

Το φόντο της τραγωδίας είναι θρησκευτικό, με τους αιώνιους νόμους των θεών να απαιτούν να ταφεί και ο Πολυνείκης και να τιμωρούν αυτούς που προχωρούν σε πράξεις καθοσιώσεως, υπονομεύεται όμως από τον ίδιο τον ποιητή, όταν θέτει το ερώτημα μέσω του Κρέοντα για το πού είναι οι θεοί και γιατί δε βοηθάνε τους πιστούς τους που κινδυνεύουν, αλλά στο τέλος του έργου ενισχύεται από την πραγματοποίηση της προειδοποίησης του μάντη με τον πόνο που προκλήθηκε στον Κρέοντα.

Στο προσκήνιο όμως βρίσκεται το ζήτημα της φρόνησης και της σωστής κρίσης. "Φρόνηση πρέπει, του Μενοικέα γιε, να έχεις" λέει ο Χορός στον Κρέοντα και η ίδια τη τραγωδία κλείνει με το "Για την ευδαιμονία, φρόνηση πρώτα να υπάρχει". Η ορθή κρίση είναι αυτή που θα έβγαζε από τα αδιέξοδα τους ήρωες του δράματος, αλλά τα συναισθήματά τους, τα ελλαττώματα του χαρακτήρα τους, τα συμφέροντά τους και τα πάθη τους σκιάζουν την κρίση τους. Όπως και με το ζήτημα της πολιτικής, έτσι και εδώ ο Ποιητής δε μας δίνει εξηγήσεις για το κριτήριο της ορθής κρίσης. Η Φιλοσοφία χρειάστηκε να δουλέψει αιώνες και η ανθρωπότητα είδε πολλά πισογυρίσματα μέχρι να ριχτεί άπλετο φως στο ζήτημα αυτό μέσα στον Δυτικό Πολιτισμό.

Το κομμάτι εκείνο του εγκεφάλου που δεν εμπίπτει στον χώρο της λογικής επηρεάζει τους χαρακτήρες του έργου. Η Ευρυδίκη από θλίψη και απόγνωση αυτοκτονεί, η Ισμήνη δείχνει ατολμία μπροστά στην εξουσία του τυράννου και μετά τη σύλληψη της αδερφής της παραδίδεται σε ένα τέλος που θεωρεί μοιραίο, ο Αίμωνας από έρωτα και οργή προσπαθεί να σκοτώσει τον πατέρα του και τελικά αυτοκτονεί, ο Κρέοντας έχει πάθος με την απολυταρχική εξουσία και υποτιμά τις ανθρώπινες σχέσεις και τους υπηκόους του, ενώ η Αντιγόνη λέει άσχημα λόγια στην αδερφή της που φοβάται να την ακολουθήσει, οδηγείται στον θάνατο από υπερβολική αγάπη στον αδερφό της και χρησιμοποιεί τη λογική όπως τη βολεύει.

Το δράμα γίνεται συναρπαστικό όσον αφορά τα κίνητρα και τον τρόπο με τον οποίον οδηγούνται στη δράση οι χαρακτήρες του έργου, δίνοντάς μας άφθονο υλικό στον τομέα της ανθρώπινης ψυχολογίας και τη σχέση της με την ζωή μας.

The Drunkard's Walk

Διάβασα το συναρπαστικό βιβλίο του Leonard Mlodinow, καθηγητή στο Caltech, σχετικά με τις πιθανότητες και την έννοια του τυχαίου στις ζωές μας. Μας παρουσιάζει ανάγλυφα την ιστορία της στατιστικής και των πιθανοτήτων, χρησιμοποιώντας απολαυστικά παραδείγματα για να μας βοηθήσει να καταλάβουμε τις έννοιες που εξετάζει και τον επιστημονικό τρόπο σκέψης που αναλύει.

Βασική του αρχή, που φαίνεται σε αναρίθμητα παραδείγματα, είναι πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν έχει εξελιχθεί με τρόπο τέτοιο ώστε να αντιμετωπίζει τα προβλήματα των πιθανοτήτων πολύ καλά. Η διαίσθησή μας, ενώ είναι πολύ χρήσιμη για σειρά προβλημάτων της καθημερινής μας ζωής, συχνά μας οδηγεί σε λάθος αποτελέσματα όταν το πρόβλημα που μας απασχολεί έχει να κάνει με τις πιθανότητες και το τυχαίο. Αποτελεσματικό φάρμακο σε αυτή την ατέλεια του εγκεφάλου μας είναι η επιστημονική σκέψη, η λογική αντιμετώπιση των προβλημάτων και η πρωτοκαθεδρία της λογικής επί των ενστίκτων.

Όμως δε σταματάει εκεί. Χρησιμοποιώντας τα μαθηματικά, δείχνει πως πολλά αποτελέσματα που η κοινή γνώμη αποδίδει σε υπερβολικό ταλέντο ή ανικανότητα προβλέπονται από τη θεωρία των πιθανοτήτων, πράγμα που ανατρέπει τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιμετωπίζει ορισμένους πολύ πετυχημένους ανθρώπους ή ορισμένους ανθρώπους που έχουν αποτύχει. Ένας ικανός άνθρωπος μπορεί να έχει σειρά μεγάλων αποτυχιών, όπως και ένας φυσιολογικός άνθρωπος μπορεί να φτάσει σε τρομερά επιτυχημένα αποτελέσματα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως ο πρώτος είναι αποτυχημένος και ο δεύτερος είναι τρομερός σε αυτό που κάνει.

Όταν ένας χρηματιστής, ένας προπονητής ή ένας διευθυντής μιας επιχείρησης θεοποιείται επειδή είχε επιτυχίες που ήταν μαθηματικά βέβαιο πως κάποια στιγμή θα γίνονταν από κάποιον κάπου, όταν οι φτωχοί περιθωριοποιούνται επειδή αποτελέσματα που θα μπορούσαν να αποδοθούν στην τυχαιότητα και τους αναρίθμητους παράγοντες που καθορίζουν την ανθρώπινη ζωή αποδίδονται στην κακή τους κρίση ή στην τεμπελιά τους ή στην ανικανότητά τους, τότε η κοινωνία μας οδηγείται σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Ή, για να το πω πιο γλαφυρά, αν όλοι ρίχνουμε τα ζάρια συνέχεια, είναι φυσικό να υπάρχει και κάποιος που θα φέρνει συνέχεια εξάρες και κάποιος που θα φέρνει συνέχεια άσσους. Το αποτέλεσμα δεν κάνει τον πρώτο φοβερό παίχτη στα ζάρια και τον δεύτερο ανίκανο να χειριστεί ένα ζευγάρι ζάρια! Φυσικά τα παραδείγματα που εξετάζει το βιβλίο δεν είναι τόσο απλά όσο αυτό με τα ζάρια: Αθλητές και χρηματιστές, επιχειρηματίες και επιστήμονες, δισεκατομμυριούχοι και φτωχοί, συγγραφείς και κινηματογραφικοί παραγωγοί, όλοι υπόκεινται στον ίδιο νόμο της τυχαιότητας. Το ταλέντο μαζί με το τυχαίο καθορίζουν τη ζωή ενός ανθρώπου.

Η επιτυχία και η αποτυχία γίνονται πολύ πιο σχετικά μεγέθη όταν αντιληφθεί κανείς τον ρόλο που παίζουν παράγοντες που δεν μπορούν να σταθμιστούν εκ των προτέρων στη ζωή μας. Αλλά αυτό λειτουργεί και αντίστροφα: Αν θέλουμε να αυξήσουμε τις πιθανότητες να πετύχουμε, δεν έχουμε παρά να συνεχίσουμε τις προσπάθειες, να μην αποθαρρυνόμαστε από τις δυσκολίες της ζωής, αλλά να δείχνουμε επιμονή και θάρρος. Αν θέλουμε πραγματικά να φέρουμε εξάρες, δεν έχουμε παρά να συνεχίσουμε να ρίχνουμε τα ζάρια!

Ταξιδεύοντας...

Διαβάζω τις σημειώσεις του Δαρβίνου και βλέπω πόσο συναρπαστικό είναι να ζεις σε έναν κόσμο που έχει πολλά ανεξερεύνητα μυστήρια. Μέρη ανεξερεύνητα, ζώα που συμπεριφέρονται με τρόπους απροσδόκητους, πολιτισμοί εξωτικοί, ένας πλανήτης που σε ενθουσιάζει με τις διαφορετικές πτυχές του. Αν φυσικά έχεις τη διανοητική περιέργεια για το το συμβαίνει στον πλανήτη και έχεις τα χρήματα και τη μόρφωση που απαιτούνται για να μπορείς να συμμετέχεις στις νέες ανακαλύψεις.

Στην εποχή μας ο πλανήτης έχει εξερευνηθεί, αλλά αυτό δε μειώνει τον ενθουσιασμό που μπορούμε να έχουμε με την ανακάλυψη. Πρώτον, γιατί αν και έχει εξερευνηθεί ο πλανήτης μας διεξοδικά, δεν έχουν ανακαλυφθεί όλα τα μυστήρια του από εμάς. Υπάρχουν ένα σορό πράγματα που είναι γνωστά στην επιστημονική κοινότητα, αλλά τα αγνοούμε εμείς. Η ανακάλυψή τους από εμάς μπορεί να μας ενθουσιάσει και να μας συναρπάσει.

Και δεύτερον, γιατί μπορεί το φυσικό περιβάλλον να έχει χαρτογραφηθεί, αλλά υπάρχει αχαρτογράφητος ένας τεχνολογικός κόσμος που βρίσκεται εν τη γενέσει του. Οι νέοι εξερευνητές γίνονται κυβερνοναύτες και βοηθούν στη δημιουργία του νέου εξωτικού κόσμου που ενώνει τους ανθρώπους σε όποια χώρα και αν βρίσκονται και καταργεί τις αποστάσεις.

Τόσο ο φυσικός όσο και ο τεχνητός κόσμος μας έχουν πολλά συναρπαστικά μυστήρια για εμάς να μάθουμε. Και τώρα, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή στην ανθρώπινη ιστορία, ο πλούτος και η γνώση ανήκουν σε μια μεγάλη μερίδα του πληθυσμού και όχι σε μια μικρή ελίτ. Ας το εκμεταλλευτούμε αυτό!

Ταξιδεύοντας με τον Δαρβίνο (1)

Με μεγάλη συγκίνηση ξεκίνησα να διαβάζω το ημερολόγιο του νεαρού Δαρβίνου από τα ταξίδια του στα εξωτικά μέρη της Γης με το πλοίο της Αυτής Μεγαλειότητας, το Beagle. Πρόκειται για τα ταξίδια που έδωσαν στον Δαρβίνο τα στοιχεία και τις ενδείξεις εκείνες που τον οδήγησαν στη διατύπωση της μεγαλειώδους θεωρίας της φυσικής επιλογής. Μετά το ημερολόγιο, σκοπεύω να διαβάσω και τα άλλα σπουδαία έργα του, την καταγωγή των ειδών, την καταγωγή του ανθρώπου και την έκφραση των συναισθημάτων στον άνθρωπο και τα ζώα.

Σε ένα σημείο, στην αρχή, μιλάει για τους Αφρικανούς που συναντά. Κοπέλες που χαζογελάνε με τη συμπεριφορά των Ευρωπαίων, παιδιά που ζούνε μέσα στην αθλιότητα, αντιλήψεις και αντιδράσεις διαφορετικές από τις Ευρωπαϊκές. Όπως τα είδη, σκέφτομαι εγώ, αναπτύσσονται διαφορετικά σε διαφορετικές περιοχές του πλανήτη, και αποκτούν διαφορετικά χαρακτηριστικά που τα βοηθούν να προσαρμοστούν στις συνθήκες του περιβάλλοντος και να επιβιώσουν, έτσι και οι πολιτισμοί αναπτύσσονται διαφορετικά.

Άλλωστε, και ο πολιτισμός είναι έκφραση της βιολογικότητάς μας, καθώς αποτελεί δημιούργημα του εγκεφάλου μας. Έτσι, οι Αφρικάνοι και οι Ευρωπαίοι αν και ανήκουν στο ίδιο είδος, πέρα από κάποιες τυχόν βιολογικές διαφορές, βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια της εξέλιξης του πολιτισμού, ή, για να το πω πιο ορθά, ζούνε σε διαφορετικούς πολιτισμούς, έχουν αναπτυχθεί διαφορετικά με διαδικασίες που πήραν αιώνες για να τους οδηγήσουν εκεί που είναι σήμερα.

Νομίζω πως αυτή η οπτική είναι χρήσιμη, γιατί πολλές φορές παρόλο που αναγνωρίζουμε πως οι πολιτισμοί είναι διαφορετικοί, θεωρούμε πως η Αφρική μπορεί να λειτουργήσει με όρους Δύσης. Θεωρούμε δηλαδή πως με αρκετή προσπάθεια μπορεί να διορθωθεί ό,τι εμείς ως Δυτικοί θεωρούμε πως χρήζει διόρθωσης στην Αφρική και να ανέβει το βιοτικό επίπεδο στα ίδια σημεία με το δικό μας. Κρίνουμε δηλαδή με τα δικά μας στάνταρντς και υποτιμούμε τις διεργασίες αιώνων που οδήγησαν στις δυο διαφορετικές καταστάσεις.

Αυτό βέβαια δε σημαίνει πως ο εκδυτικισμός είναι και αδύνατος! Δεν μιλάμε άλλωστε για δυο διαφορετικά είδη. Είναι σημαντικό να αντιλαμβανόμαστε πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ίδιος, ή, τέλος πάντων, σχεδόν ίδιος, επειδή ακριβώς ανήκουμε στο ίδιο είδος. Όπως και να έχει, είναι συναρπαστικό να αναλογίζεσαι πώς ο πρωτόγονος άνθρωπος αναπτύχθηκε και έδωσε τον Ευρωπαϊκό και τον Αφρικανικό πολιτισμό.


Ένα άλλο σημείο στο οποίο θα ήθελα μα σταθώ είναι η αναφορά που κάνει ο Δαρβίνος στη σκόνη από την Αφρική, σκόνη που περιλαμβάνει σπόρους δεκάδων μικροοργανισμών και που βρίσκεται σε απόσταση εκατοντάδων μιλίων από τις ακτές της Αφρικής. Πλοία, δηλαδή, που πλέουν σε τεράστια απόσταση από τις ακτές της ηπείρου πλήττονται κατά καιρούς από ανέμους που μεταφέρουν σκόνη με ενώσεις του πυριτίου και οργανικές ενώσεις, ακόμα και με μικροοργανισμούς που είναι γνωστό ότι ζουν στη Νότια Αμερική και όχι στην Αφρική!

Αυτή η περιγραφή γεννά στο μυαλό μου την εικόνα ενός "ζωντανού πλανήτη", που οι τυφλές δυνάμεις της φύσης διαρκώς συμβάλλουν στη γονιμοποίηση περιοχών με υλικό που βρίσκεται σε άλλες, μακρινές περιοχές. Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η φύση είναι συναρπαστικός. Άνεμοι και θαλάσσια ρεύματα χαϊδεύουν τον πλανήτη μεταφέροντας υλικό από τη μια ήπειρο στην άλλη, γεγονότα που συμβαίνουν σε ένα σημείο έχουν επίδραση σε σημεία που βρίσκονται εξαιρετικά μακρυά και κανένα μέρος του πλανήτη δεν μένει ανεπηρέαστο από ό,τι συμβαίνει αλλού.

Καθώς το ταξίδι του πλοίου συνεχίζεται, θα σημειώνω και εγώ εδώ τις ιδέες που γεννιούνται στο μυαλό μου. Η φύση είναι τόσο συναρπαστική! Καλό μας ταξίδι!

Η Τέχνη του Πολέμου

Ο Σουν Τσου μιλάει για τέχνη του πολέμου, γιατί γι' αυτόν ο σχεδιασμός του πολέμου απαιτεί πολλές δεξιότητες, μεγάλη μυστικότητα και εκλεπτυσμένη συμπεριφορά. Αντί για μια βάρβαρη επίδειξη δύναμης με σκοπό τη νίκη, ο Κινέζος σοφός προτείνει τη χρήση της πανουργίας και της ευφυΐας με στόχο τη γρήγορη, αποφασιστική και χωρίς απώλειες νίκη.

Οι υπηρεσίες που προσφέρει με αυτό το μικρό βιβλίο είναι πολύτιμες, γιατί συμπυκνώνει μεγάλη πολεμική εμπειρία, την οποία επεξεργάζεται με απαράμιλλη οξυδέρκεια. Η ανάγνωση αυτού του σημαντικού έργου μας παρέχει μια ματιά στις αντιλήψεις και τις αρχές μιας διαφορετικής - εξωτικής κουλτούρας, στην οποία η δύναμη του μυαλού όχι μόνο κερδίζει τη μάχη πριν καν παραταχθούν τα στρατεύματα, αλλά και δίνει τον τόνο για ολόκληρο τον πολιτισμό.