Εντυπώσεις από τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου (2)

Η Κινεζική κοινωνία ήταν έντονα ιεραρχική. Όλοι λοιπόν, και ιδιαίτερα οι κρατικοί αξιωματούχοι, έπρεπε να ήξεραν πώς να φέρονται στους ανωτέρους και τους κατωτέρους τους. Σε πνεύμα σύμφωνο και με το Βιβλίο των Τελετών, ο Κομφούκιος διδάσκει τον κρατικό αξιωματούχο να φέρεται με σεβασμό στους ανωτέρους του και να υπακούει στις εντολές τους και με επιείκεια στους κατωτέρους του και να μην τους ζητάει πράγματα πάνω από τις δυνατότητές τους.

Με λίγα λόγια ζητάει από καθένα να μπαίνει στη θέση του άλλου και να συμπεριφέρεται όπως θα ήθελε και εκείνος να του συμπεριφέρονταν αν βρισκόταν σε εκείνη τη θέση. Έτσι ο αξιωματούχος θα γίνει αγαπητός, θα προσελκύσει γύρω του ανθρώπους με αξία και θα προάγει τις υποθέσεις του βασιλείου.

Πιο σημαντικό για τον Κομφούκιο δεν είναι το αξίωμα, αλλά ο τρόπος με τον οποίο κάποιος ενεργεί όταν το κατέχει και το ήθος που έχει ο άνθρωπος είτε κατέχει αξίωμα είτε δεν κατέχει. Για αυτό ακριβώς καλεί τους μαθητές του να μην νοιάζονται για το αν έχουν κάποιο αξίωμα, αλλά να ενδιαφέρονται για το κατά πόσο αν είχαν αξίωμα θα ενεργούσαν υπεύθυνα. Και πολλές φορές, αυτή η υπευθυνότητα, μπορεί να οδηγήσει σε άρνηση ανάληψης του αξιώματος όταν υπάρχουν άλλα άτομα καταλληλότερα για το αξίωμα αυτό ή όταν οι συνθήκες δεν είναι κατάλληλες για την άσκηση σώφρονος πολιτικής.

Αυτό είναι ένα ζήτημα που προβληματίζει έντονα τον Κομφούκιο. Είναι οι ηγεμόνες της εποχής του ενάρετοι; Θέλουν να καθοδηγήσουν τον λαό με γνώμονα τη δικαιοσύνη, όπως οι ηγεμόνες του παρελθόντος, τους οποίους ο Κομφούκιος εξιδανικεύει και προβάλει ως υποδείγματα; Ο αξιωματούχος πρέπει να το λαμβάνει αυτό υπόψη όταν του προσφέρεται ένα αξίωμα. Φτάνει δε στο σημείο να εκθειάσει ανθρώπους που παραιτήθηκαν του αξιώματός τους όταν ο ηγεμόνας τους δεν ήταν άνθρωπος ενάρετος και δεν κυβερνούσε με βάση τη δικαιοσύνη, αλλά και να πει πως πρέπει κανείς να διαλέγει τον τόπο της διαμονής του με βάση το αν στην περιοχή εκείνη ζουν ενάρετοι άνθρωποι.

Εντυπώσεις από τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου (1)

Αυτές τις μέρες διάβασα -και ξαναδιαβάζω- τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου, στην εξαιρετική έκδοση της Ινδίκτου, με μια πολύ ενδιαφέρουσα Εισαγωγή και πολύ χρήσιμα Ερμηνευτικά Σχόλια του Σωτήρη Χαλικιά, ο οποίος έκανε και τη Μετάφραση. Με την ευκαιρία αυτή θα ήθελα να καταγράψω ορισμένες εντυπώσεις.

Δε φιλοδοξώ να κάνω μια συστηματική παρουσίαση του Κομφούκιου ή της σκέψης του. Υπάρχουν άφθονες τέτοιες αναλύσεις, πολύ πιο πλήρεις και πολύ πιο εμβριθείς από οτιδήποτε θα μπορούσα να γράψω εγώ. Σας προτείνω να το ψάξετε μόνοι σας, για να έχετε μια ολοκληρωμένη εικόνα. Ενδεικτικά, μπορείτε να ξεκινήσετε από τα αντίστοιχα άρθρα της Wikipedia για τον Κομφούκιο και τα Ανάλεκτα.

Αυτό που τον απασχολεί από την αρχή ως το τέλος των Αναλέκτων είναι η ορθή συμπεριφορά και ιδιαίτερα η ορθή διακυβέρνηση. Το φιλοσοφικό του έργο καταπιάνεται με ζητήματα που έχουν τεράστιες πρακτικές επιπτώσεις. Δεν ασχολείται με τη φύση του κόσμου, με τη φύση των θεών, με τη φύση του ανθρώπου, με ζητήματα αθανασίας, και άλλα παρόμοια. Αλλά ούτε δίνει και συγκεκριμένες λύσεις σε πρακτικά προβλήματα ή προτείνει συγκεκριμένους νόμους. Ασχολείται με τις αρχές που πρέπει να διέπουν τη συμπεριφορά του Ηγεμόνα και των ανθρώπων γενικότερα.

Από τον πρώτο στίχο των Αναλέκτων φαίνεται η σημασία που δίνει ο Κομφούκιος στη σωστή εφαρμογή αυτών που ο άνθρωπος έχει μελετήσει.

Μελετάς και την κατάλληλη στιγμή ξεδιπλώνεις ό,τι έμαθες: δεν είναι αυτό χαρά;

Αγαπά τη μελέτη και οι μαθητές του μελετούν και αυτοί. Οι πηγές τους είναι διάφορες, ανάμεσα στις οποίες είναι τα Ποιήματα και οι Τελετές.

Τα Ποιήματα είναι μια συλλογή ποιημάτων / τραγουδιών, την οποία ο Κομφούκιος χρησιμοποιεί με έναν ιδιαίτερα δημιουργικό τρόπο. Εμπνέεται από αυτά και δίνει λύσεις σε προβλήματα της εποχής του.

Ο Κομφούκιος γενικά δίνει μεγάλη σημασία στα αρχαία κείμενα και στον αρχαίο τρόπο ζωής, αλλά δεν το κάνει αυτό επειδή θεωρεί πως όλα τα ζητήματα έχουν λυθεί από τους αρχαίους. Χρησιμοποιεί την αρχαία σοφία με τον δικό του τρόπο ώστε αυτός να δώσει απάντηση στα προβλήματα της δικής του εποχής. Αντλεί την έμπνευση από το παρελθόν· δεν υποτάσσεται δουλικά σε αυτό. Το παρόν είναι αυτό που κυριαρχεί στη ζωή, αλλά ο σεβασμός στο παρελθόν βοηθά στην εύρεση νέων λύσεων στα προβλήματα της κάθε εποχής.

Για να δείτε με ποιον τρόπο χρησιμοποιεί ο Κομφούκιος τα Ποιήματα, αλλά και το πώς εννοεί εκείνος τις Τελετές, θα σας παραθέσω ένα πολύ αποκαλυπτικό απόσπασμα:

Ο Τσι Σια ρώτησε:

"...θελκτικό το γοητευτικό χαμόγελο,
στα όμορφα μάτια της το άσπρο παλεύει με το μαύρο,
στο άβαφο μετάξι θα φανούν τα χρώματα".

Τι σημαίνει αυτό;

Είπε ο Διδάσκαλος: Η ζωγραφιά ακολουθεί. Πρώτα ετοιμάζεται το άβαφο μετάξι.

Είπε ο Τσι Σια: Οι Τελετές λοιπόν ακολουθούν.

Είπε ο Διδάσκαλος: Ανέδειξες την σκέψη μου, Σαγκ. Μπορώ να αρχίσω πλέον να μιλώ μαζί σου για τα Ποιήματα.

Η Ωδή μπορεί να μιλάει για μια όμορφη γυναίκα και για τη σχέση της φυσικής ομορφιάς και της ομορφιάς που της προσδίδουν τα χρώματα με τα οποία βάφεται. Ο Κομφούκιος "διδάσκεται" από το ποίημα πως οι Τελετές ακολουθούν τον ενάρετο χαρακτήρα ενός ανθρώπου, πως ο ενάρετος άνθρωπος αναδεικνύει τις Τελετές, πως χωρίς τον κατάλληλο χαρακτήρα, οι Τελετές καταλήγουν σκέτο χρώμα σε μια άσχημη γυναίκα.

Ο Κομφούκιος διδάσκει στα Ανάλεκτα τον σεβασμό στις αρχαίες Τελετές. Πρόκειται για ένα σύνολο τελετουργικών του εκλεπτυσμένου Κινέζικου πολιτισμού που ρυθμίζουν κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής των ευγενών. Αλλά δεν αποτελούν αυτοσκοπό για τον Κομφούκιο. Δεν αποτελούν θεατρικές πράξεις τις οποίες δεν έχει σημασία ποιος τελεί.

Με τις Τελετές ο Κομφούκιος αποκαλύπτει έναν ολόκληρο αξιακό κόσμο που δεν έχει την αφετηρία του στη Γη. Επειδή ακριβώς οι Τελετές αναδεικνύουν για τον Κομφούκιο τις αξίες που αναδεικνύουν, η μελέτη τους και η σωστή τήρησή τους είναι εξαιρετικά σημαντική, ιδιαίτερα για τον σωστό ηγεμόνα.

Είναι όντως Κινέζικα!

Δε φανταζόμουν ότι τα Κινέζικα ιδεογράμματα είναι τόσο δύσκολα να τα κατανοήσεις. Ακούστε τι διάβασα. Είναι τόσο αστείο!

Ακολουθώντας σ' αυτό πολλούς άλλους μεταφραστές κινεζικών κλασικών κειμένων παραθέτω, ως μια ειρωνική νύξη στη δυσκολία του εγχειρήματος της απόδοσής τους στις γλώσσες μας, το πασίγνωστο σχετικό γραπτό του Borjes: "...Γύρω στα 1916, αποφάσισα να ασχοληθώ με τη μελέτη της Ανατολικής γραμματείας. Μια μέρα που διάβαζα ενθουσιασμένος την αγγλική μετάφραση κάποιου Κινέζου φιλοσόφου, το μάτι μου έπεσε σ' αυτό το αξιοσημείωτο απόσπασμα: "Ελάχιστα απασχολεί τον θανατοποινίτη αν θα πρέπει να βαδίσει ως την άκρη του γκρεμού, έτσι κι αλλιώς η ζωή έπαψε να τον ενδιαφέρει." Σ' αυτή την πρόταση ο μεταφραστής είχε κολλήσει έναν αστερίσκο κι επεξηγούσε ότι η ερμηνεία του ήταν καλύτερη από την ερμηνεία του γνωστού ανταγωνιστή σινολόγου που είχε αποδώσει ως εξής την πρόταση: "Οι υπηρέτες καταστρέφουν τα έργα Τέχνης ώστε να μην υποχρεώνονται ν' αποφανθούν για την αξία ή τα ελαττώματά τους." Σ' αυτό το σημείο, σαν τον Πάολο και τη Φραντζέσκα, σταμάτησα να διαβάζω. Ένας μυστηριώδης σκεπτικισμός είχε εισχωρήσει στην ψυχή μου...".

από τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου, εκδόσεις Ίνδικτος, εισαγωγή - μετάφραση - ερμηνευτικές σημειώσεις Σωτήρης Χαλικιάς

modern art in 2 minutes

Δαιμονισμένοι - Ντοστογιέφσκι

Σαν αναγνώστης, έχω δυο ιδιοτροπίες. Πρώτον, δεν μπορώ να ησυχάσω αν δεν τελειώσω αμέσως ένα βιβλίο. Και πραγματικά, όλα τα λογοτεχνικά βιβλία που έχω διαβάσει τα έχω τελειώσει σε μια, δυο, άντε τρεις μέρες. Δεύτερον, δεν μπορώ να ξαναδιαβάσω ένα βιβλίο που έχω διαβάσει. Το βρίσκω εξαιρετικά πληκτικό να διαβάζω ιστορίες που ξέρω πώς θα εξελιχθούν.

Σήμερα λοιπόν, μετά από τρεις μέρες διαβάσματος, τέλειωσα τους Δαιμονισμένους του Ντοστογιέφκσι, σε μετάφραση Άρη Αλεξάνδρου. Και το λογοκριμένο κομμάτι, που θυμίζει μαρκήσιο ντε Σαντ, σε μετάφραση S. S. Koteliansky και Virginia Woolf. Σε αυτήν την ανάρτηση δε θα αναφερθώ στο περιεχόμενο, στην υπόθεση του βιβλίου. Αν θέλετε να διαβάσετε μια περίληψη της υπόθεσης, μπορείτε να το ψάξετε στο ίντερνετ.

Ο Ντοστογιέφσκι, είναι για μένα ένας ξεχωριστός συγγραφέας. Όταν ήμουν μικρός, το Έγκλημα και Τιμωρία ήταν το αγαπημένο μου βιβλίο. Έτσι, δεν ήταν χωρίς μεγάλο ενδιαφέρον που ξεκίνησα προχθές να διαβάζω τους Δαιμονισμένους. Όμως από την αρχή της ανάγνωσης, η χαρά μου εξανεμίστηκε, εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο γράφτηκε το βιβλίο.

Δεν αποκλείεται, αν ξαναδιάβαζα το Έγκλημα και Τιμωρία τώρα, να απογοητευόμουν και να μην το έβρισκα καθόλου όπως το θυμάμαι. Αλλά τι ήταν αυτό που με απογοήτευσε στο κείμενο των Δαιμονισμένων;

Όσον αφορά τη μορφή, το βρήκα γελοίο στο μεγαλύτερο μέρος του. Δε μου άρεσε καθόλου αυτός ο γρήγορος, ασυνάρτητος και παραληρητικός τρόπος με τον οποίο γράφει το βιβλίο. Ορισμένα σημεία στα οποία πύκνωνε η δράση όμως μου έδωσαν μεγάλη αισθητική ικανοποίηση και σε αυτά αναγνώρισα την ιδιοφυΐα του συγγραφέα.

Τώρα, όσον αφορά τον ουσία του κειμένου, νομίζω ότι αυτό που απασχολεί τον Ντοστογιέφσκι είναι το πώς ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει ελεύθερα τη ζωή του. Ο συγγραφέας φαίνεται να επιλέγει την συντηρητική για την κουλτούρα του στάση για τη ζωή που είναι σύμφωνη με τα πλαίσια της Ρωσικής Ορθόδοξης Παράδοσης. Έξω από αυτήν την παράδοση, ο Ντοστογιέφσκι μου φαίνεται πως βλέπει έλλειψη νοήματος, παρακμή, ανηθικότητα, μαυρίλα και θάνατο.

Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι πως ο μελανός τρόπος με τον οποίο περιέγραψε τις νέες ιδέες αποδείχτηκε προφητικός στην περίπτωση της Σοβιετικής Ένωσης. Πράγματι έγιναν φρικαλέα εγκλήματα, πράγματι στήθηκε μια απίστευτη γραφειοκρατία στο όνομα της καινούριας κοινωνίας, πράγματι δημιουργήθηκε ένα σύστημα παρακολούθησης, εκφοβισμού και υποδούλωσης του πληθυσμού, ένα αυταρχικό σύστημα το οποίο μοιάζει, από όσο μπορώ να γνωρίζω, εξαιρετικά με αυτό που περιγράφει ο Ντοστογιέφσκι στο βιβλίο του δεκαετίες πριν την Οκτωβριανή Επανάσταση.

Αλλά αυτό δε σημαίνει πως εκεί οδηγεί απαραίτητα η ελευθερία και η αυτονομία του ανθρώπου. Η Δυτική Ευρώπη τα πήγε περίφημα χωρίς την αυθεντία της παραδόσεως στην οποία βρίσκει ανάπαυση ο συγγραφέας.

Κατά τη γνώμη μου αυτό είναι και το βασικό του λάθος. Βιάζεται να καταδικάσει τη ζωή που βρίσκεται πέρα από τα πλαίσια της Ορθόδοξης θεολογίας. Σχεδόν αποστρέφεται κάθε προσπάθεια για μια τέτοια ζωή και για αυτό θεωρεί από πριν πως τέτοιες προσπάθειες δεν μπορούν παρά να αποτύχουν με τον χειρότερο τρόπο. Η δικιά του παράδοση κρατάει τα μυστικά της πληρότητας της ζωής και έξω από αυτήν υπάρχει ερημιά.

Εδώ, αγαπητέ Ντοστογιέφσκι, κάνεις λάθος.

Σκέψη

Έχει γοητεύσει τη φαντασία μου ένα περιστατικό από τη ζωή του αρχαίου σκεπτικιστή φιλοσόφου Καρνεάδη. Ο φιλόσοφος, μαζί με δυο άλλους σοφούς πηγαίνει στη Ρώμη ως πρεσβευτής από την Αθήνα, για να μεσολαβήσει ώστε να μικρύνει το πρόστιμο που είχε επιβληθεί από τους Ρωμαίους στους Αθηναίους για την καταστροφή του Ωρωπού.

Ενώ βρίσκεται στη Ρώμη κερδίζει τα πλήθη με τις ομιλίες του. Μορφωμένοι και σοφοί παρακολουθούν τα επιχειρήματά του με ενδιαφέρον και πείθονται από την κεφαλή της Ακαδημίας που είχε ιδρύσει ο Πλάτωνας. Στην κορύφωση των πνευματικών εκδηλώσεων, ο Καρνεάδης δίνει δυο ομιλίες για τη ρωμαϊκή αρετή της δικαιοσύνης. Στην πρώτη ομιλία, ο μέγας φιλόσοφος ενθουσιάζει τα πλήθη με τα επιχειρήματά του υπέρ της δικαιοσύνης. Την επόμενη μέρα ανασκευάζει όλα τα προηγούμενα επιχειρήματα και αποδεικνύει πως η έννοια της δικαιοσύνης είναι προβληματική και πως τελικά πρόκειται για μια σύμβαση που έχει κριθεί απαραίτητη για μια καλά οργανωμένη κοινωνία.

Η δύναμη των επιχειρημάτων του έχει συνεπάρει το ακροατήριο. Χωριστά από τον κόσμο που θαυμάζει τις λογικές σκέψεις του Καρνεάδη στέκεται ο Κάτωνας, ο οποίος έχει τρομάξει από τις συνέπειες που έχουν τα επιχειρήματα του Έλληνα φιλοσόφου. Αν ο κόσμος ακολουθήσει τη σκέψη του Καρνεάδη, ο Ρωμαϊκός τρόπος ζωής και τα επιτεύγματα του Ρωμαϊκού πολιτισμού θα χάσουν τη στέρεα βάση τους. Αμέσως, και φοβούμενος τις κοινωνικές επιπτώσεις της σκέψης του Καρνεάδη, πείθει τη Ρωμαϊκή Σύγκλητο να διώξουν τους Έλληνες πίσω στην Αθήνα. Η Ρώμη δεν μπορεί να χωρέσει τη Σκέψη των Σκεπτικών.

Γυμνοσοφιστές

Μετά από καιρό απουσίας, επανέρχομαι με μια ωραία ιστορία.

Την αναφέρει ο Πλούταρχος, σχετικά με μια συνάντηση που είχε ο Μέγας Αλέξανδρος με έντεκα γιόγκι όταν είχε φτάσει στην Ινδία. Αυτοί προέτρεπαν σε αντίσταση εναντίον των Ελλήνων και ο Αλέξανδρος έβαλε να τους συλλάβουν. Επειδή όμως αγαπούσε τις έξυπνες συζητήσεις τους είπε πως θα τους έκανε από μία ερώτηση και θα τους εκτελούσε με τη σειρά, ξεκινώντας από αυτόν που θα έδινε την πρώτη λανθασμένη απάντηση και μετά με τη σειρά ανάλογα με την ποιότητα των απαντήσεών τους. Για κριτή όρισε τον γηραιότερο.

Ρωτάει λοιπόν τον πρώτο:

Ποιοι είναι περισσότεροι, οι ζωντανοί ή οι νεκροί;

Και αυτός του απαντάει:

Οι ζωντανοί, γιατί οι νεκροί δεν υπάρχουνε.

Πάει στον δεύτερο:

Η γη ή η θάλασσα δίνει πιο μεγάλα ζώα;

Η Γη, απαντάει αυτός, γιατί η θάλασσα είναι τμήμα της Γης.

Τον τρίτο τον ρωτάει: Ποιο ζώο είναι το πιο πονηρό;

Αυτό που ο άνθρωπος δεν έχει ανακαλύψει ακόμα, του αποκρίνεται αυτός.

Γιατί είπατε στον βασιλιά να ξεσηκωθεί εναντίον του στρατού μου;

Διότι θέλω να ζει όπως αρμόζει σε ευγενή ή να πεθάνει όπως αρμόζει σε ευγενή.

Η μέρα ή η νύχτα είναι πιο μεγάλη σε ηλικία;

Η μέρα, κατά μία μέρα. Και όταν ο βασιλιάς απόρησε με την απάντηση, ο γιόγκι απάντησε: Παράξενες ερωτήσεις παίρνουν παράξενες απαντήσεις!

Πώς μπορεί κάποιος να γίνει πολύ αγαπητός;

Με το να είναι πολύ ισχυρός, αλλά να μην προκαλεί τον φόβο.

Πώς μπορεί κάποιος να γίνει θεός;

Κάνοντας κάτι που δεν μπορεί να κάνει άνθρωπος.

Η ζωή ή ο θάνατος είναι ισχυρότερος;

Η ζωή, γιατί μπορεί να φέρει ένα σωρό κακά.

Και η τελευταία ερώτηση:

Μέχρι πόσο είναι καλό να ζει ένας άνθρωπος;

Μέχρι να γίνει ο θάνατος πιο επιθυμητός από τη ζωή.

"Πες μας την απόφασή σου", λέει ο Αλέξανδρος στον γέρο που είχε ορίσει κριτή.

"Ο ένας απάντησε χειρότερα από τον άλλο".

"Τότε θα πεθάνεις εσύ πρώτος."

"Αδύνατο, ω Βασιλιά! Εκτός και αν είπες ψέματα, όταν μας διαβεβαίωσες πως πρώτος θα πεθάνει αυτός που θα δώσει την πρώτη λανθασμένη απάντηση."

Και ο Αλέξανδρος τους άφησε όλους ελεύθερους και τους έδωσε δώρα.

Παράξενοι σοφοί, δε βρίσκετε;

Αλλά ακόμα πιο παράξενη η σοφία, όπως θα δούμε σε επόμενο post!